Rutte presenteert de EU een nuchtere Nederlandse visie en negen concrete verbeteringen

Een visie op Europa? Nog maar kort geleden vond Mark Rutte zoiets 'geleuter'. Nu kwam het er toch van: tijdens een speech in Berlijn ontvouwde hij hoe het volgens hem verder moet. Stapje voor stapje.

Mark Rutte bij de Bertelsmann Stiftung in Berlijn, waar hij vrijdag pleitte voor een 'perfectere EU'. Foto Daniel Rosenthal

Het zijn broeierige uren voor de wereldpolitiek, met de staaloorlog van Trump en de wapenwedloop van Poetin, het geruzie over de Brexit en het ultrarechtse blok dat zondag de Italiaanse verkiezingen kan winnen. Te midden van dat tumult onthulde de Nederlandse premier Mark Rutte vrijdag in Berlijn zijn visie op de Europese Unie.

Een visie? Nog niet lang geleden noemde Rutte visies op Europa 'geleuter' en 'psychologische aandoeningen'. Maar inderdaad. 'Ja, het was stiekem toch een visie', zei de premier achteraf.

Nuchtere Hollandse blik

Rutte schaarde zich met zijn speech in Berlijn in de rij Europese politici die recentelijk hun ideeën ontvouwden over de toekomst van de EU: naast Macron onder anderen bondskanselier Merkel, de Ierse premier Varadkar en voorzitter Juncker van de Europese Commissie. 'Wie niet spreekt, wordt niet gehoord', citeerde Rutte voormalig bondskanselier Helmut Schmidt, bij wijze van drijfveer voor zijn eerste internationale Europese speech.

Aan het Unter den Linden bood Rutte geen groots en meeslepend vergezicht, zoals de Franse president Macron, maar een nuchtere Hollandse blik. Een visie, geen visioenen.

Het basisidee van de EU

'Nederland is onlosmakelijk met Europa verbonden', heette het in het regeerakkoord. Maar in Berlijn waarschuwde hij dat het draagvlak voor de EU kwetsbaar is. 'We realiseren ons meer dan ooit het belang van eensgezindheid van de 27 lidstaten die na de Brexit overblijven.' Hoewel een 'Nexit' (Nederlands vertrek uit de EU) volgens Rutte 'gelukkig' niet aanstaande is, moet Nederland zich beraden op de vraag: 'Hoe willen we dan wél verder met de EU?'

Voor zijn visie door de Nederlandse coalitiebril gaat Rutte terug naar het basisidee van de EU: een samenwerkingsverband van soevereine staten, die zelf doen wat ze moeten doen, die uit welbegrepen eigenbelang samenwerken waar nodig en die hun afspraken nakomen. 'Brussel dient de lidstaten, niet andersom.'

Geen 'voortrazende trein' dus, op weg naar een Europese superstaat waarbij de machinisten (de leiders) alleen nog steggelen over de snelheid. 'Naar mijn vaste overtuiging is een federaal einddoel als onvermijdelijk historische mars niet hoe het moet zijn in de 21ste eeuw.' Rutte pleitte voor pragmatisme: 'Hooggestemde idealen nuchter invullen. Stap voor stap.' Geen streven naar een 'ever closer Union' zoals het Europees Verdrag meldt, maar naar een 'steeds perfectere EU'.

Onrustige rilling

Hier ging er een onrustige rilling door het grotendeels Duitse publiek bij de Bertelsmann Stiftung. In de vragenronde vroeg Rolf-Dieter Krause, oud-Brussel-correspondent van de ARD, of de 'ever closer Union' ook een afspraak is waaraan de lidstaten zich hebben gecommitteerd, en die dus moet worden nageleefd. Waarop de Duitse journaliste Anke Plättner opmerkte dat Nederland toch wat pragmatischer naar de EU kijkt dan de 'romantische' Duitsers.

Aan de eigenheid van de landen mag van Rutte niet worden getornd, zei hij. Europa is zo welvarend en democratisch geworden omdat de landen hun krachten hebben gebundeld, niet omdat ze hun zwakheden in Brussel hebben vermengd. Als nationaal falen de gemeenschappelijke deler wordt, groeit de EU uit 'tot een reus op lemen voeten', aldus Rutte.

'Of om het met een pijnlijke metafoor te zeggen: dat het Nederlands elftal ontbreekt op het komende wereldkampioenschap voetbal, kan geen reden zijn om te pleiten voor een Europees elftal op het volgende WK. We gaan er als Nederland gewoon zelf voor zorgen dat we er weer bij zijn in 2022.'

Rutte hekelde de tanende animo bij lidstaten om in Brussel overeengekomen wetten en afspraken na te komen. Zo is het stabiliteitspact volgens hem afgelopen jaren flink uitgehold. 'Niet voldoen aan de afspraken was de norm. We moeten weer terug in het gareel.' Hij wees op onwil bij lidstaten zonder ze met naam te noemen om asielzoekers op te nemen (Polen, Hongarije, Slowakije, Tsjechië) en de regels voor de rechtsstaat na te leven (Polen, Hongarije).

Nederlands eigenbelang

Oud-journalist Krause vond Ruttes verhaal 'zeer inhoudelijk', maar ontwaarde hier en daar Nederlands eigenbelang, bijvoorbeeld in de oproep aan Duitsland te snoeien in de grote hoeveelheid beschermde beroepen. 'Natuurlijk wil hij dat de Nederlandse klusjesman ook in Duitsland aan het werk kan. Maar hij zei dan weer niks over gelijke belastingtarieven voor multinationals.'

Met zijn langverwachte Europaspeech de Tweede Kamer eiste vorige week vergeefs om inzage slaagde Rutte er in elk geval in de qua EU zeer verdeelde regeringspartijen bijeen te houden. De VVD loofde het pragmatisme, CDA en ChristenUnie de nadruk op soevereiniteit en D66 zag bevestiging van 'het pro-Europese regeringsakkoord'.

Verbetering: In een eerdere versie van dit artikel stond een incorrect citaat. Dít is verbeterd.

Foto epa

Negen concrete voorstellen

Rutte kwam met negen concrete voorstellen om de EU te verbeteren:

1. Het vervolmaken van de interne markt. Dat levert volgens het Europees Parlement 1000 miljard euro per jaar op. Het gaat hierbij om het opengooien van de arbeidsmarkt, de baan ruimen voor de digitalisering van de EU, de aanleg van energienetwerken en een soepeler kapitaalverkeer.

2. Vrij verkeer van werknemers mag niet tot een verschil in beloning leiden: gelijk loon voor hetzelfde werk op dezelfde plaats. Nationale arbeidsinspecties dienen beter samen te werken om fraude en misbruik tegen te gaan.

3. Omvorming van het bestaande Europese noodfonds tot een Europees Monetair Fonds (EMF). Dit EMF verstrekt en controleert leningen voor landen die in zware financiële problemen verkeren en maakt onafhankelijke economische analyses van de lidstaten.

4. Eurolanden die een beroep doen op het Europese noodfonds, moeten eerst hun staatsschuld saneren. De premier wil het stabiliteitspact in ere herstellen en de overheidsfinanciën op orde brengen. Hij herhaalde de kabinetsvoorstellen om de eurozone te versterken. Het kabinet wil dat de eurolanden thuis orde op zaken stellen. Als ze desalniettemin toch een beroep moeten doen op het Europese noodfonds, is een sanering van de staatsschuld een harde voorwaarde. Lidstaten met een hoge staatsschuld (Italië, Frankrijk, Portugal, Griekenland) vrezen voor een kapitaalvlucht als zo'n saneringmechanisme wordt ingevoerd.

5. Meer militaire samenwerking, en geen Europees leger. Wegen, bruggen en viaducten dienen aangepast te worden om militaire transporten mogelijk te maken.

6. Een Europees asielbeleid, inclusief de verplichte spreiding van vluchtelingen over de lidstaten als de instroom hoog is. Bovendien wil Rutte de migratie indammen door afspraken te maken met Afrikaanse landen en te investeren in meer ontwikkelingshulp en de opvang van migranten daar.

7. De EU moet de klimaatafspraken van Parijs aanscherpen: geen 40, maar 55 procent CO2-reductie in 2030.

8. Een kleinere EU (na de Brexit) kan toe met een kleinere begroting.

9. EU-subsidies mogen alleen worden verstrekt aan lidstaten die hun economieën hervormen.