Analyse

Rutte jaagt op de Wilders-stemmers

Een halve Mark Rutte keek maandagochtend vanuit alle landelijke dagbladen de lezer aan. Ernaast een tekst die als een schrijven aan alle Nederlanders was opgesteld. Belangrijkste boodschap: normaal doen. Dat wordt, maar dan in tweeën gehakt - Normaal. Doen. - ook de VVD-slogan voor de komende verkiezingen.

Mark Rutte na afloop van de wekelijkse ministerraad. Beeld anp

Er zit veel 'we' in het schrijven. Het 'we' van de hardwerkende Nederlander, de mensen die normaal doen. Er zijn ook anderen. Die conducteurs bespugen, afval op straat gooien, geen voorrang in het verkeer geven, homo's lastig vallen, vrouwen geen hand geven, treitervlogs maken, niet willen werken voor hun geld.

Voor die mensen heeft de premier een oplossing: 'Doe normaal of ga weg.' Want, zegt hij de normale mensen na: 'Als je ons land zo fundamenteel afwijst, heb ik liever dat je weggaat.'

Patriottistische lente

'Pleur op', zo formuleerde Zomergast Rutte het in september op tv. Winterschrijver Rutte kiest zijn formuleringen wat behoedzamer. De boodschap blijft hetzelfde. En beperkt zich niet langer tot Erdogan-aanhangers die journalisten het werken onmogelijk maken.

Rutte appelleert hier aan een gevoel. Het gevoel dat ook door Geert Wilders in Koblenz werd verwoord, waar hij bij de afkondiging van de patriottistische lente zei dat vrouwen op straat bang zijn hun blonde haar te laten zien. Rutte wil niet dat Wilders de enige is die dat sentiment bij de kiezer aanboort. Vandaar deze advertentie.

Dit is de tweede brief aan alle Nederlanders die Rutte in deze campagne schrijft. De eerste verscheen in oktober, op de dag dat de VVD zijn verkiezingsprogramma presenteerde. Die heette 'Mijn ambitie, mijn plan'. Die eerste brief was gastvrijer van toon. 'In Nederland zijn we niet elkaars vijand, maar elkaars bondgenoot', schreef hij toen. 'Iedereen is hier gelijkwaardig en krijgt gelijke kansen. Als je onze vrijheden omarmt, dan hoor je er bij.'

Dergelijke uitnodigende woorden ontbreken in de nieuwe tekst, die een scheidslijn trekt tussen normaal Nederland en 'mensen die zich niet willen aanpassen'. Mensen die, en dit is het enige moment waarop Rutte wat preciezer wordt, 'juist naar ons land zijn gekomen voor die vrijheid.' Een schijnbaar onbetekenend zinnetje dat zichtbaar maakt over wie de premier het heeft: nieuwkomers, vluchtelingen.

Mark Rutte met agenten in Rio. Beeld anp

Geen unicum

Concreet wordt de tekst nergens. De premier doet geen voorstellen, gaat niet op zoek naar oorzaken, komt niet met ideeën over hoe dat abnormale gedrag te voorkomen is of tegen te gaan. Zijn geliefde rollen van onderwijzer, van stimulator, van verzoener legt hij af. Agent en douanebeambte - dat is wat hij in deze verkiezingscampagne wil zijn.

Hij is niet de eerste. Dries van Agt (CDA) sprak in de jaren zeventig over een ethisch reveil, Ennëus Heerma (CDA) wilde in de jaren negentig een minister van gezinszaken om in het gezin de gedeelde waarden te borgen, Ad Melkert (PvdA) agendeerde in 2002 het normverval in de samenleving, Jan-Peter Balkenende (CDA) kwam in 2005 met 'fatsoen moet je doen'. Ahmed Aboutaleb (PvdA) zei in 2015 nog: 'In hemelsnaam, pak je koffers en vertrek.'

Lees ook

De politieke nieuwsbrief van vandaag: 'Rutte stelt ook dat dé vraag van deze verkiezingen is: "Wat voor land willen we zijn?"'

Daarnaast belden we met Raoul du Pré, chef van de politieke redactie. 'Rutte promoveert 'pleur op' tot campagnethema.'

De VVD maakte tot dusver van normbesef nooit een groot thema. De advertentie is een poging het onderwerp weg te halen bij CDA en PvdA door lijsttrekker Rutte neer te zetten als bewaker van wat in Nederland als normaal geldt. Een onderwerp waar premier Rutte - denk aan Zwarte Piet, aan 'minder minder Marokkanen' - vaak pas met vertraging op aansloeg.

De advertentie maakt ook iets duidelijk van wat er zich in de onzichtbare helft van Rutte's hoofd afspeelt. Daar gaan de gedachten maar één kant op: richting Wilders, die de afgelopen tijd met zijn tegen moslims en tegen vluchtelingen gerichte uitspraken het debat bepaalde.

De advertentie

De premier wil de campagne reduceren tot een tweestrijd tussen VVD en PVV. Waarbij Rutte op de stemmen mikt van strategische kiezers wie er alles aan gelegen is Wilders uit de buurt van de macht te houden. Hij kan zich daarbij opwerpen als kandidaat van het fatsoen. Waarvoor wel nodig was dat hij regeren met de PVV expliciet zou uitsluiten - zoals vorige week gebeurde.

Nu is fase twee aangebroken, waarbij de VVD zich in het hart begeeft van het terrein dat door de PVV bestreken wordt: de exploitatie van het gevoel van onbehagen bij een deel van de kiezers over de rol en plaats van minderheden. Dat de oppositie er namens een ander deel van de kiezers schande van spreekt, valt onder de ingecalculeerde risico's.

De brief ontleed: druk op de geselecteerde stukjes tekst voor een korte analyse

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.