Analyse

Rutte I kwam wél weg met koopkrachtuitschieters

Twee jaar geleden presenteerde het eerste kabinet-Rutte koopkrachtplaatjes die in veel opzichten het spiegelbeeld lijken van de huidige koopkrachtgrafieken. Rutte I was denivellerend, Rutte II juist nivellerend. Maar net als nu lieten de grafieken van toen uitschieters zien. Waarom bleef het koopkrachtrumoer destijds uit?

Toenmalig vicepremier Verhagen en premier Rutte in september 2011Beeld ANP

Hieronder staan de puntenwolken van het CPB van 2012 en 2010 naast elkaar. In de afgelopen twee weken ontstond veel ophef over de uitschieters, de grootste negatieve koopkrachteffecten van de beleidsplannen van VVD en PvdA. 'Sommige groepen gaan er tot wel tientallen procenten op achteruit', berichtte RTL Nieuws als eerste. Die uitschieters zijn zichtbaar in de puntenwolken. De meeste inkomens vallen echter ergens in het midden of rond het midden van de wolk, enkele inkomens zitten daar flink boven of flink onder.

De uitschieters zijn die mensen die door meerdere maatregelen worden geraakt. Iemand met kinderen, een dubbel modaal inkomen, een hoge hypotheek en een oldtimer krijgt meer te verduren door de plannen van Rutte en Samsom dan een alleenstaande met een modaal inkomen en een lage hypotheek.

Zulke uitschieters zijn er nu, maar zulke uitschieters waren er ook twee jaar geleden. Wanneer we de grafieken vergelijken, valt op dat de plaatjes van Rutte en Samsom allemaal wat hoger gepositioneerd zijn op de verticale as dan de plaatjes van Rutte, Verhagen en Wilders. Volgens de berekeningen van het CPB pakt het nieuwe regeerakkoord dus voor meer mensen gunstiger uit dan het vorige akkoord.

Ook is de nivelleringsafspraak tussen VVD en PvdA duidelijk te zien. Bij Rutte I gingen werkenden met een hoog inkomen er meer op vooruit dan de lage inkomens, bij Rutte II is dat precies andersom. De grafieken voor uitkeringsgerechtigden en gepensioneerden van toen en nu laten minder duidelijke verschillen zien, maar ook hier geldt dat lage inkomens beter af zijn met Rutte II dan met Rutte I.

Koopkrachtdiscussie
In tegenstelling tot wat een vergelijking van de plaatjes zou doen vermoeden, is dit keer de koopkrachtdiscussie in alle hevigheid losgebarsten en na tien dagen nog verre van verstomd. Twee jaar geleden ontstond veel minder maatschappelijke discussie over de koopkrachteffecten van de plannen van Rutte I. Op basis van de CPB-plaatjes is dit moeilijk te begrijpen. Beide pakketten hebben negatieve effecten voor heel veel Nederlanders en beide akkoorden kennen uitschieters aan boven-, maar vooral ook aan de onderkant.

Het grote verschil met twee jaar geleden is dat links en rechts dit keer een akkoord hebben gesloten en een uitruil hebben gemaakt. In 2010 vonden VVD, CDA en PVV elkaar gemakkelijker op het gebied van inkomensverdeling dan VVD en PvdA nu. De koopkrachtplaatjes van toen sloten beter aan bij de achterban van de drie partijen in de gedoogcoalitie. Nu gaat de VVD nivelleren als concessie aan de PvdA. Die maatregel treft de eigen achterban en druist in tegen liberale principes.

Grotere klappers
Ook kent het pakket van VVD en PvdA grotere klappers dan het pakket van Rutte I. Twee jaar geleden stelden VVD, CDA en PVV een waaier aan maatregelen samen. Overal werden stapeltjes geld weggehaald, bij de burger maar ook bij de overheid. Vooral de midden- en lage inkomens en uitkeringsgerechtigden werden daardoor geraakt, oplopend van een kwart procent tot 1,5 procent koopkrachtverlies. Nu kent het akkoord van VVD en PvdA één grote klapper waardoor hoge inkomens in één keer tientallen tot honderden euro's per maand gaan inleveren.

De aanstichter van alle onrust is de inkomensafhankelijke zorgpremie. Op basis van de beperkte informatie in het regeerakkoord sloeg de media vorige week aan het rekenen en werden steeds exorbitantere bedragen gepresenteerd. De specifieke koopkrachtsommetjes van de media botsten met de globale getallen van Rutte en Samsom. Vervolgens eistte de oppositie een nieuwe doorrekening van het totale pakket, gespecificeerd voor verschillende inkomensgroepen in de samenleving.

Gezwicht
De kersverse coalitie is gezwicht en heeft gedetailleerde koopkrachttabellen aangeleverd die de gevolgen laten zien voor een periode van vijf jaar. De nieuwe minister van Sociale Zaken Lodewijk Asscher plaatste daar de kanttekening bij dat een doorrekening tot in zulk detail niet gebruikelijk is en dat de geschetste ontwikkeling zeer onzeker is, 'omdat deze erg gevoelig is voor de macro-economische ontwikkelingen'.

In 2010 was juist de formatie erg tumultueus en werd de discussie over koopkracht overschaduwd door het debat over de principeverschillen tussen CDA en PVV over de islam. Nu hebben VVD en PvdA in razend tempo en vrij vlekkeloos een akkoord gesloten, maar steekt de storm op na de presentatie van de plannen. De eigen achterban is, net als de rest van de wereld, tijdens de formatie buiten de deur van de onderhandelingskamer gehouden. Omdat nu blijkt dat VVD en PvdA concessies aan elkaar hebben gedaan die grote gevolgen hebben voor de eigen leden, roert niet alleen de oppositie zich, maar roept het hele land om tekst en uitleg.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden