Analyse

Rutte en Kaag op formatievakantie, maar of de zomer wat ‘meer vrolijkheid’ en chemie brengt is de vraag

Terwijl de Tweede Kamer vrijdag acht weken haar deuren sluit voor het zomerreces, is er nog steeds geen zicht op een nieuw kabinet. Een klein groepje VVD’ers en D66’ers schrijft gestaag door aan een conceptregeerakkoord. Hoever zijn Rutte en Kaag gevorderd?

Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) na afloop van hun gesprek met informateur Mariëtte Hamer.  Beeld ANP
Sigrid Kaag (D66) en Mark Rutte (VVD) na afloop van hun gesprek met informateur Mariëtte Hamer.Beeld ANP

De formatieteams zijn ‘heel druk’, in ‘goede sfeer’ en ‘heel hard’ aan het schrijven. Alles gaat prima, willen VVD en D66 maar benadrukken. Sinds eind juni bekend werd dat de twee winnaars van de verkiezingen samen een ‘proeve van een regeerakkoord gaan schrijven, krijgt de buitenwereld uitsluitend geruststellende snippers informatie te horen. Met nog een week te gaan voor de aanvang van een formatievakantie, komt de fase van complete radiostilte in zicht. Die gaat zeker tot diep in de zomer duren.

Eind volgende week moet een eerste grove schets van een regeerakkoord af zijn en leggen de formatieteams van Mark Rutte (VVD) en Sigrid Kaag (D66) de ‘pennen neer’ voor een ‘bezinningsperiode’ van drie weken. Die conceptversie wordt echter slechts met een paar intimi binnen VDD en D66 gedeeld. Potentiële formatiepartners CDA, PvdA, GroenLinks en ChristenUnie verwachten pas half augustus iets te vernemen over de plannen.

Of Rutte en Kaag in de tussentijd een beetje vorderen met hun ‘proeve’, blijft schimmig. Zelfs over de gespreksthema’s doen de partijen geheimzinnig. De kiezer mag in dit stadium slechts weten dat Rutte en Kaag zelf één tot drie keer per week samenkomen in de Stadhouderskamer op het Binnenhof. Het zijn hun ‘secondanten’ die de overige dagen boetseren en schaven aan de plannen. ‘Zo ongeveer de hele fractie is aan het schrijven’, vertelt een betrokkene. Vanaf aankomende week, als het Binnenhof sluit voor een grootscheepse renovatie, gaan veel van die schrijf- en praatsessies door op thuiswerkplekken.

Uit de spaarzame informatie die naar buiten sijpelt, wordt intussen wel duidelijk dat de teams zich buigen over zo’n tien urgente problemen waar Nederland mee kampt. Het gaat daarbij grofweg om dezelfde problemen die informateur Mariëtte Hamer eerder vaststelde. Over zeker zes thema’s zullen de liberalen Rutte en Kaag het vrij snel eens zijn: economische herstelplannen, arbeidsmarkt, woningmarkt, zorg, kansenongelijkheid en digitalisering. Maar er zijn ook zeker vier twistpunten waarin de partijen ver van elkaar verwijderd zijn: migratie, de positie van Nederland in de EU, het klimaatbeleid en de stikstofreductie.

Geen chemie

De botsende karakters van Binnenhofbewoner Rutte en internationaal topdiplomaat Kaag helpen niet mee om snel nader tot elkaar te komen, zeggen betrokkenen. Een natuurlijke klik is er niet tussen de twee. ‘Ik geloof niet dat ze het de afgelopen vier jaar heel gezellig hebben gehad met elkaar’, vertelt een voormalig coalitiegenoot.

Terwijl de ervaring leert dat enige chemie de kans op een succesvolle kabinetsformatie juist vergroot. Rutte, Pechtold, Buma en Segers refereren wel eens naar de kameraadschap die groeide bij de vorming van het kabinet-Rutte III in 2017. Tijdens de langste formatie ooit groeide het onderlinge vertrouwen dat de heren elkaar ‘heel’ zouden laten. ‘Het was mannen onder elkaar’, vertelt een betrokkene. Hetzelfde gold voor Rutte en de PvdA-leiders Asscher en Samsom in Ruttes tweede kabinet. Die vonden elkaar zo aardig dat ze er zélf een beetje van schrokken.

Dat het ook mis kan gaan ondervond GroenLinks-leider Jesse Klaver. Hij greep mis bij de formatie in 2017, mede omdat er ‘geen chemie’ was tussen hem en toenmalig D66-leider Pechtold, concludeert de partij zelf. En in 1982 viel het kabinet Van Agt II al na enkele maanden vanwege grote karakterverschillen tussen toenmalig premier Dries Van Agt (CDA) en vicepremier Joop den Uyl (PvdA).

Informateur Hamer lijkt zich te realiseren hoe belangrijk het is dat twee partijen er een beetje zin in hebben met elkaar. Bij de presentatie van haar verslag eind juni wenste zij de huidige formatiepartijen wat ‘meer vrolijkheid’ toe. Rutte en Kaag zijn beiden professioneel genoeg om met elkaar om tafel te zitten om tot een compromis te komen, vertellen mensen die hen goed kennen. Maar dat de twee een vertrouwensband zullen smeden om een volgend kabinet ook in moeilijke tijden overeind te houden, is voor lang niet alle direct betrokkenen een zekerheid.

Tot elkaar veroordeeld

Chemie of niet, de middenpartijen zijn sowieso tot elkaar veroordeeld. Het is inmiddels onmogelijk om met flankpartijen een meerderheidscoalitie te vormen vanwege allerlei onderlinge uitsluitingen. ChristenUnie-leider Gert-Jan Segers twitterde deze week nog onder een nieuw complotfilmpje van FvD-voorman Thierry Baudet: ‘Als u zich afvraagt waarom het tegenwoordig zo moeilijk is om een coalitie te smeden, dan is dit een van de redenen.’

Het is geen geheim dat Rutte graag aanklopt bij Segers om zijn coalitie van VVD-D66-CDA eind augustus compleet te maken – mits het CDA tegen die tijd niet is geïmplodeerd. De VVD-leider kan redelijk goed door één deur met Segers, hoewel dat verbondje in het Paasweekend flink op de proef is gesteld toen Segers zei dat hij nooit meer met Rutte in een kabinet wilde. Inmiddels is die vete ‘uitgepraat’ en benadrukt Segers graag dat hij klaar zal staan als hij ‘nodig en gewenst’ is.

Ondertussen durven zelfs de meeste optimistische D66’ers en VVD’ers de voorspelling niet aan dat zij deze zomer een conceptregeerakkoord presenteren waarmee ze snel de vereiste extra coalitiepartner(s) binnenboord kunnen hengelen. Een eventuele deelname van de ChristenUnie stuit bijvoorbeeld nog steeds op medisch -ethische bezwaren van D66. Eén ingewijde deed deze week niettemin een poging om licht aan het eind van de tunnel te zien: ‘Ik hoor dat Sigrid wat meer op de inhoud van het akkoord mag binnenhalen, maar dan krijgt Mark een zwaardere stem bij het kiezen van de uiteindelijke coalitiepartners.’

Als dat waar is, kan Gert-Jan Segers zich op zijn vakantieadres alvast gaan warmlopen.

Podcast: De Kamer van Klok

Ging Nederland te vroeg van het slot? Hoe kan het dat de formatie in stilte uit beeld verdwijnt? En: wat kan de politiek doen tegen de georganiseerde misdaad? In de laatste aflevering voor het zomerreces bespreekt Gijs Groenteman deze vragen met Sheila Sitalsing, Raoul du Pré en Pieter Klok.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden