Nieuws

Rutte door het stof voor extreem oorlogsgeweld in Indonesië: ‘diepe excuses’ en ‘schadevergoeding’ zijn gepast

Premier Mark Rutte biedt namens het Nederlandse kabinet ‘diepe excuses’ aan voor het extreme oorlogsgeweld waaraan Nederlandse militairen zich schuldig hebben gemaakt tijdens de onafhankelijkheidsstrijd in Indonesië. Compensatie voor het veroorzaakte leed is gepast.

Natalie Righton
Premier Mark Rutte bij het defilé bij het Indisch Monument tijdens de Nationale Herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog in voormalig Nederlands-Indië, 15 augustus 2021. Beeld ANP
Premier Mark Rutte bij het defilé bij het Indisch Monument tijdens de Nationale Herdenking van het einde van de Tweede Wereldoorlog in voormalig Nederlands-Indië, 15 augustus 2021.Beeld ANP

Het heeft lang geduurd, heel lang. Ruim zeventig jaar heeft de Nederlandse regering ontkend dat er door de krijgsmacht op grote schaal buitensporig geweld is gebruikt toen de voormalige kolonie Nederlands-Indië zich onafhankelijk verklaarde. Er hadden zich weliswaar enkele ‘excessen’ voorgedaan, luidde het formele standpunt van de Nederlandse regering sinds 1969, maar ‘de krijgsmacht had zich als geheel correct gedragen in Indonesië’.

Rutte is de eerste premier die breekt met dat regeringsstandpunt. Hij gaat diep door het stof voor de kwalijke rol die Nederland heeft gespeeld in de voormalige kolonie. ‘We moeten de feiten onder ogen zien’, zei Rutte donderdag. ‘Nederland voerde een koloniale oorlog, waarin stelselmatig en wijdverbreid extreem geweld werd gebruikt, tot martelingen toe, die in de meeste gevallen onbestraft bleven.’ Opeenvolgende kabinetten ‘keken consequent weg’ voor ‘deze zwarte bladzijde’ in de geschiedenis.

Hij biedt daarvoor ‘diepe excuses aan de Indonesische bevolking’ aan. Excuses zijn er ook voor ‘iedereen in ons land die tot de dag van vandaag heeft moeten leven met de gevolgen van de koloniale oorlog’. Rutte verwijst met dat laatste expliciet ook naar veteranen, die veelal ‘slecht voorbereid op een onmogelijke missie’ werden gestuurd. ‘De verantwoordelijkheid ligt niet bij individuele militairen, maar vooral bij de gezagsdragers van toen: het kabinet, de krijgsmacht als instituut en de justitiële autoriteiten.’

Onhoudbaar standpunt

De reactie van de premier volgt op het donderdag gepresenteerde nieuwe wetenschappelijk onderzoek Onafhankelijkheid, dekolonisatie, geweld en oorlog in Indonesië 1945-1950, waaruit blijkt dat Nederlandse militairen zich met medeweten van politiek Den Haag ‘veelvuldig en structureel’ schuldig hebben gemaakt aan oorlogsgeweld.

Het gaat onder meer om ‘buitenrechtelijke executies, mishandeling en marteling, detentie onder inhumane omstandigheden, brandstichting van huizen en dorpen, en veelal willekeurige massa-arrestaties en interneringen’. Het overgrote deel van de verantwoordelijke Nederlandse politici, militaire leiders en rechters wist ervan, maar was ‘bereid dit te tolereren, te rechtvaardigen, te verhullen en onbestraft te laten.’

Deze conclusies maken dat het oude regeringsstandpunt over zogenaamd incidenteel geweld in Indonesië ‘niet langer houdbaar is’, concluderen de onderzoekers, en nu ook Rutte. Bij de strijd kwamen zo’n honderdduizend Indonesische militairen en burgers om. Aan Nederlandse zijde stierven circa vijfduizend militairen en, naar nu blijkt, ook bijna zesduizend (Indisch-)Nederlandse burgers en bondgenoten.

Excuses-light

Eerder waren er al ‘excuses-light’ van koning Willem-Alexander. In 2020 sprak hij tijdens een staatsbezoek aan Indonesië ‘spijt en excuses’ uit voor ‘geweldsontsporingen’. Hoewel hij daarmee meer spijt betuigde dan Nederland ooit had gedaan, lag in zijn woordkeuze nog steeds verscholen dat het misschien toch maar om enkele geweldsincidenten was gegaan.

Volledige schulderkenning lag lange tijd zeer gevoelig. Toenmalig koningin Beatrix bevond zich in 1995 nog in de positie dat er ‘te weinig politieke ruimte was’ om excuses aan te bieden tijdens een staatsbezoek. Minister Ben Bot van Buitenlandse Zaken probeerde dat in 2005 een beetje goed te maken met de woorden: ‘Nederland stond aan de verkeerde kant van de geschiedenis’. Rutte heeft donderdag de laatste stap gezet naar volwaardige excuses.

Dat is niet voor iedereen een opluchting. Nederlandse veteranen zouden te veel worden weggezet als ‘oorlogsmisdadigers’, vindt voorzitter Hans van Griensven van het Veteranen Platform. ‘Natuurlijk zijn er dingen fout gegaan, maar er is bijvoorbeeld ook humanitaire hulp geboden, infrastructuur opgebouwd.’ Hij vindt dat er te weinig aandacht is voor het geweld dat Indonesische strijders gebruikten.

Aan de andere kant zijn er betrokkenen die vinden dat Indonesiërs juist teveel als medeschuldigen worden afgeschilderd. ‘Zolang Nederland zichzelf niet expliciet aanwijst als dader van oorlogsmisdrijven, blijft het opnieuw een poging om glad te strijken wat er in Indonesië is gebeurd’, zegt voorzitter Jeffry Pondaag van het Comité Nederlandse Ereschulden. Rutte wilde donderdag het woord ‘oorlogsmisdaden’ niet in de mond nemen. ‘Dat is een juridische duiding.’

Compensatie

Zeker is wel dat het kabinet zich bereid toont om nabestaanden in Indonesië te compenseren voor het veroorzaakte leed. Behalve om excuses, gaat het ook om geld. Of er herstelbetalingen komen? Rutte is daar vrij expliciet over.

‘Weduwen en kinderen (van slachtoffers) kunnen aanspraak maken op een schadevergoeding’, aldus de premier. Het gaat om ‘bestaande schikkingsregelingen’, zegt hij. ‘Zij konden daar eerder ook al gebruik van maken en dat blijft zo’.

Enkele weduwen van het dorp Rawagede klaagden eerder met succes de Nederlandse staat aan voor de executie van hun echtgenoten. Na jaren procederen kwam Nederland in 2011 met 20 duizend euro per persoon schadevergoeding over de brug. De huidige excuses maken de weg vrij voor tien- of mogelijk zelfs honderdduizenden aanvragen voor schadevergoedingen.

Eén ding stond voor publicatie van de studie al vast: veel mensen zullen er om uiteenlopende redenen boos of verdrietig over zijn. Geschiedenisredacteur Sander van Walsum schreef daar dit verhaal over.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden