Nieuws

Rutte doet zijn eerste zet en wil onderzoeken waar JA21 voor staat

Het politieke touwtrekken om de nieuwe regeringscoalitie is begonnen. VVD-lijsttrekker Rutte zet hoog in en ziet prima opties in de ChristenUnie en in Joost Eerdmans’ JA21. D66 daarentegen vindt dat ‘moeilijk voorstelbaar'.

Mark Rutte (VVD) wordt in de Tweede Kamer ontvangen door de verkenners Annemarie Jorritsma en Kasja Ollongren. Zij spreken met alle zeventien beoogde fractievoorzitters over mogelijke regeringscoalities.  Beeld ANP - Bart Maat
Mark Rutte (VVD) wordt in de Tweede Kamer ontvangen door de verkenners Annemarie Jorritsma en Kasja Ollongren. Zij spreken met alle zeventien beoogde fractievoorzitters over mogelijke regeringscoalities.Beeld ANP - Bart Maat

Rutte kwam maandag als eerste op bezoek bij de verkenners Annemarie Jorritsma en Kajsa Ollongren om zijn wensen te uiten. Hij herhaalde eerst keurig de hoop om samen met D66 (‘een logische regeringsdeelnemer’) en het CDA (‘onze eerste voorkeurspartner’) een nieuw kabinet te vormen en voegde daaraan toe dat hij ook met de ChristenUnie ‘heel goed heeft samengewerkt’. Nieuw in dit rijtje was Ruttes keuze voor het rechtspopulistische JA21. De partij haalde slechts drie zetels bij de verkiezingen, maar is een interessante partner vanwege de grote fractie die de partij al heeft in de Eerste Kamer. Met JA21 aan boord heeft het trio VVD-D66-CDA ook bijna een meerderheid in de senaat.

Gevoelige keus

Een mogelijke samenwerking met JA21 ligt echter erg gevoelig. Het schoot zoals verwacht in het verkeerde keelgat van VVD’s beoogde coalitiepartner D66, dat in de einduitslag toch op 24 zetels lijkt te komen - een evenaring van het partijrecord uit 1994. Sigrid Kaag vindt de combinatie met JA21 ‘moeilijk voorstelbaar’, zei ze maandag. Al was het vanwege de eurosceptische ideeën van die partij. Kaag herhaalde haar wens voor een ‘progressief’ kabinet.

Ook in delen van Ruttes achterban zal de suggestie om met de rechtspopulisten in zee te gaan vragen oproepen. JA21 splitste zich eind vorig jaar af van Forum na ruzie over antisemitische appjes in de partij. Maar JA21-leiders Eerdmans en Nanninga bleven eerder wel toen Forum-leider Baudet werd beschuldigd van racisme. Het zal nog moeten blijken hoe serieus Ruttes suggestie is. De VVD-leider zegt dat hij eerst ‘wil onderzoeken waar JA21 nou precies voor staat.’

Als Kaag bij haar weerzin tegen JA21 blijft, kan Rutte alleen een rechts meerderheidskabinet vormen met andere rechtspopulisten zoals PVV en Forum. Maar de VVD-leider sloot die twee partijen eerder uit na extreme uitlatingen van Wilders en Baudet. De PVV-leider was was daar maandag opnieuw woedend over. Hij noemt het ondemocratisch dat ‘een partij waar opnieuw meer dan 1 miljoen mensen op hebben gestemd’ op voorhand wordt uitgesloten.

Sleutelgesprekken

De sleutel voor een nieuw kabinet ligt in de praktijk toch bij D66 en CDA. Wopke Hoekstra hield maandag namens het CDA de kaarten echter nog even tegen de borst. Hij benadrukte dat de partij na het grote zetelverlies ‘niet in de positie is’ om aan te geven hoe de coalitie eruit moet komen te zien en dat hij nog geen aandrang voelt om ‘aan te schuiven bij een ‘liberaal motorblok van VVD en D66’.

Hoekstra sprak wel alvast zijn verbazing uit dat die twee partijen kennelijk zulke verschillende opvattingen hebben over een nieuwe coalitie. Het is illustratief voor deze fase van de formatie. VVD en D66 leggen eerst elk hun eigen wensen neer voor de koers van een nieuw kabinet. Pas in een latere fase zullen ze weer dichter naar elkaar toe proberen te kruipen.

Voor nu wil Rutte vooral duidelijk maken dat een kabinet dat naar rechts helt voor hem aantrekkelijker is dan een kabinet dat naar links helt - zoals D66 graag wil. De PvdA en GroenLinks spelen de komende dagen een bijzondere rol. Zij zouden D66 kunnen helpen aan de gewenste progressieve meerderheid. Maar Rutte heeft geen goede herinneringen aan de formatiepoging van 2017 met GroenLinks-leider Klaver. Als de PvdA GroenLinks stevig blijft vasthouden - zoals Ploumen in campagnetijd heeft beloofd - raakt een progressief kabinet dat D66 zo graag wil, verder uit zicht. Ploumen zei maandag dat ze niet van mening is veranderd: ‘De toetssteen is hoe wij het meeste kunnen bereiken voor onze kiezers. Dat doen we met een andere linkse partij.’

Schimmenspel

Over een week, op dinsdag 30 maart, zullen de verkenners aan Kamervoorzitter Arib rapporteren welke mogelijkheden zij zien voor een nieuw kabinet. De nieuwgekozen Tweede Kamerleden zullen direct na hun beëdiging op woensdag 31 maart debatteren over het rapport van de verkenners. Indien er een Kamermeerderheid is om de coalitie van voorkeur te gaan onderzoeken, zal een informateur gaan praten met de betrokken partijleiders.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden