Nieuws Verzwijgen burgerdoden

Rutte blijft makkelijk overeind in debat over Iraakse burgerslachtoffers: ‘geen doofpot, geen leugens’

Premier Mark Rutte en minister Bijleveld hebben woensdagnacht zonder veel moeite het Kamerdebat over Hawija overleefd. Rutte ontkende dat sprake was van een doofpot over mogelijke burgerdoden en hamerde erop dat nooit duidelijkheid had bestaan over aantallen burgerslachtoffers. De oppositie verweet hem ‘legalisme’ en leugenachtigheid, maar kon Rutte’s verdediging niet doorprikken.

Minister Ank Bijleveld van Defensie en premier Mark Rutte tijdens de schorsing van het debat over de zeventig burgerdoden in Irak tijdens een aanval door Nederlandse F-16’s. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

De premier verklaarde nogmaals ‘geen herinnering’ te hebben aan communicatie ‘in die maand, en maanden, over mogelijke burgerslachtoffers, ik kan geen herinnering faken die ik niet heb.’ Hij ontkende de beschuldiging van GroenLinks en Forum voor Democratie dat in juni 2015 niets is meegedeeld aan de Kamer over mogelijke burgerdoden om het besluit van 19 juni tot verlenging van de missie in Irak niet in de weg te zitten. ‘De mogelijkheid van burgerslachtoffers heeft daarbij geen rol gespeeld. Die mogelijkheid was altijd ingecalculeerd en was niet relevant voor een besluit over voortzetting van de strijd.’

Volgens Rutte heeft minister van Defensie Hennis ook niet gelogen toen ze in antwoord op Kamervragen op 23 juni schreef dat voor zover op dat moment bekend, er geen sprake was geweest van Nederlandse betrokkenheid bij burgerslachtoffers door luchtaanvallen in Irak. Het was ‘een fout, geen leugen, en we weten op geen enkele manier hoe die ontstaan is’. Volgens de premier was het protocol destijds dat de Kamer niet werd geïnformeerd over dergelijke zaken ‘om zeer goede redenen, om onze vliegers te beschermen’. Hennis had volgens Rutte dan ook moeten antwoorden dat de regering hierover op dat moment geen informatie verstrekte. 

Inmiddels is het beleid gewijzigd, bevestigde minister Bijleveld later: vanaf nu wordt de Kamer bij zo’n geval in ieder geval vertrouwelijk ingelicht.

Aantal burgerdoden niet vast te stellen

‘Hoe kan je dat nou een fout noemen?’, riep Klaver, die vasthield aan het begrip leugen, net als PVV, SP, en Forum. Klaver: ‘De Kamer is willens en wetens verkeerd geïnformeerd, en dat is een doodzonde.’Ja, antwoordde Rutte, die zei dat deze kwestie al in het vorige Hawija debat was besproken, en dat Bijleveld excuses had aangeboden. ‘Dat is ook politiek’, zei Rutte, ‘dat een motie van wantrouwen geen meerderheid haalt.’

De oppositie verweet Rutte een legalistische, procedurele aanpak en bleef zich afvragen hoe het kon dat niemand aansloeg op die grote aantallen burgerslachtoffers. Maar de premier hield vol dat het Amerikaanse hoofdkwartier van de anti-IS-coalitie - waar Defensie zich op beriep voor officiële informatie - weliswaar de open bronnen als Reuters citeerde, maar niet kon bevestigen dat en zo ja hoeveel burgerdoden er waren gevallen. 

Rutte: ‘Van die zeventig doden zei Centcom zelf: op geen enkele manier is vast te stellen hoeveel burgerslachtoffers daar werkelijk waren. Wel dat er zeer waarschijnlijk burgerdoden waren. Zij zijn de scheidsrechter in dit soort zaken. Er is een openbare bron die zegt 70. Centcom neemt dat niet over.’ Dat een Pentagon-functionaris dat tegenover NRC wel had gedaan, was bij navraag door Defensie volgens de Amerikanen een vergissing geweest, aldus Bijleveld.

Minister Bijleveld op weg naar het debat in de Tweede Kamer. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Goed humeur

Klaver: ‘Dit gaat over meer dan ongemak. Dit gaat over hoe we reageren als we zoiets horen. De premier zegt dat procedureel alles goed is doorlopen, helemaal niet! Ik snap niet hoe hij dit met zo’n goed humeur kan verdedigen.’ Ja dat kan ik, antwoordde Rutte, ‘omdat we altijd wisten dat in de strijd ­tegen deze schofterige IS, altijd burgerdoden konden vallen. Dat wisten we.’

In contrast met de felheid van de ­oppositie spraken de regeringspartijen met meer meel in de mond dan vorige keer. Zij toonden begrip voor het feit dat buiten Defensie niemand was aangeslagen op de ‘niet alarmerende toon’ en wilden vooral ‘lessen ­leren’. Even leek zelfs Rutte-II te herleven, want John Kerstens (PvdA), die drie weken nog een motie van wantrouwen tegen minister Bijleveld steunde, deed dat nu niet. Hij stelde nu vast dat de ‘aannames’ uit het vorige debat ‘niet sterker maar zwakker’ waren geworden.

Koenders en Ploumen

Over de toenmalige PvdA-buitenlandministers Koenders en Ploumen, beide mede-ondertekenaars van het antwoord op Kamervragen waarin Hennis op 23 juni 2015 de Kamer verkeerd informeerde, zei Kerstens: ‘Beide ministers zijn niet geïnformeerd, blijkt uit de stukken.’ Het kwam hem op een felle uithaal te staan van Geert Wilders (PVV): ‘Lieg nou niet, speel geen spelletjes, ze hebben de leugens mede-ondertekend!’

Rutte steunde echter Ploumen en Koenders, erop wijzend dat ze weliswaar het verkeerde antwoord van Hennis hadden mee-ondertekend op 23 juni 2015, maar dat het ging om een lange lijst met antwoorden op Kamervragen waarbij elke vakminister zich alleen richtte op de aan hem of haar gerichte vragen.

Mes in de rug

Aan het einde van het debat sprak Thierry Baudet (FvD), onder de clausulering dat zijn partij de militairen ‘volledig’ steunt, nog van ‘misschien wel de meest grove militaire vergissing, blunder die wij de afgelopen decennia hebben gemaakt, ongelofelijk veel burgerslachtoffers’. Tot dusver hadden alle partijen juist benadrukt dat de vliegers niets te verwijten viel. André Bosman (VVD) noemde de uitspraak ‘een mes in de rug van alle militairen.’

Lees ook

Waarom herinnert Rutte zich de tientallen burgerdoden uit Hawija niet? Lees hier de analyse. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden