nieuws

Rutte belooft openheid: stukken die ten grondslag liggen aan kabinetsbesluiten voortaan openbaar

Alle ambtelijke documenten die ten grondslag liggen aan een kabinetsbesluit worden voortaan openbaar gemaakt. Óók adviezen en opvattingen van ambtenaren, die tot nu toe altijd werden weggelakt. Het kabinet neemt deze maatregel naar aanleiding van de kinderopvangtoeslagaffaire, om de informatievoorziening aan de Tweede Kamer verbeteren.

Pieter Omtzigt (CDA) luistert samen met andere Kamerleden naar Renske Leijten (SP) tijdens een schorsing van het debat over het stopzetten van de kinderopvangtoeslag.  Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant
Pieter Omtzigt (CDA) luistert samen met andere Kamerleden naar Renske Leijten (SP) tijdens een schorsing van het debat over het stopzetten van de kinderopvangtoeslag.Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Premier Rutte kondigde dit vrijdag aan op de persconferentie na het aftreden van zijn derde kabinet. Door meer openheid te betrachten komt het – nu demissionaire – kabinet tegemoet aan de harde kritiek in het rapport Ongekend onrecht van de Parlementaire ondervragingscommissie Kinderopvangtoeslag. Gebrekkige informatievoorziening is een van de belangrijkste oorzaken van de toeslagenaffaire, concludeerde de commissie een week voor Kerstmis.

De informatieoverdracht en -verstrekking schoot op alle fronten tekort, zo maakten de verhoren van topambtenaren en bewindslieden eind november duidelijk. Bij de Belastingdienst wordt informatie slecht opgeslagen doordat ict-systemen niet goed op elkaar aansluiten en ambtenaren bepaalde gegevens slordig of summier administreren. Binnen de Belastingdienst en op de ministeries wordt belangrijke informatie niet onderling doorgegeven, waardoor die informatie de verantwoordelijke bewindslieden niet bereikt. En die ministers en staatssecretarissen kunnen die informatie vervolgens niet aan het parlement verstrekken.

Misstand die bijna tien jaar duurde

Tienduizenden ouders moesten tussen 2009 en 2019 ten onrechte hoge bedragen aan kinderopvangtoeslag terugbetalen. Dat die misstand bijna tien jaar onopgemerkt kon voortbestaan, is voornamelijk terug te voeren op het feit dat alarmsignalen in de ambtelijke en bestuurlijke bureaucratie bleven steken. Dat topambtenaren en bewindslieden al die jaren geen of nauwelijks contact zochten met de slachtoffers, de gedupeerde ouders, is achteraf ook fnuikend gebleken. Verscheidene betrokken gaven tijdens de commissieverhoren te kennen dat ze de ernst van het probleem pas beseften na gesprekken met de gedupeerden.

Het kabinet kondigt nu een breed programma aan om dit te verbeteren. De overheid zal vanaf nu veel meer documenten openbaar maken, waaronder ook beleidsmatige adviezen van de Landsadvocaat. Dat gebeurt niet alleen passief, als Kamerleden of journalisten erom vragen, maar ook actief, dus uit eigen beweging. Zo kunnen parlement en media voortaan beter nagaan op grond van welke informatie en argumenten bewindslieden besluiten nemen. Dit nieuwe beleid gaat in op 1 juli, omdat er enige voorbereidingstijd nodig is. Alle stukken die betrekking hebben op de kinderopvangtoeslagenaffaire zijn vanaf vrijdag al te raadplegen op de website informatiepuntkinderopvangtoeslag.rijksoverheid.nl.

Beter luisteren via ‘burgerpanels’

Om te waarborgen dat de overheid beter gaat luisteren naar mogelijke slachtoffers van haar beleid, wil het kabinet structureel overleg organiseren tussen beleidsmakers enerzijds en uitvoeringsorganisaties en hun cliënten anderzijds. Bij de Belastingdienst en de op termijn af te splitsen afdeling Toeslagen worden daartoe zogenoemde ‘burgerpanels’ opgericht. Bewindspersonen en hun topambtenaren zullen voortaan geregeld ‘casusoverleggen’ houden, waarin negatieve gevolgen van beleid en wetgeving geïllustreerd worden aan de hand van individuele praktijkgevallen. Als die casussen structurele problemen aan het licht brengen, moet de bewindspersoon zo snel mogelijk de wetgeving of het beleid aanpassen.

Ook zal alle wetgeving voortaan een jaar na invoering onderworpen worden aan een ‘invoeringstoets’. Die moet eventuele uitvoeringsproblemen en onbedoelde neveneffecten vroegtijdig aan het licht brengen. Bewindspersonen moeten sinds een paar jaar al hun wetsvoorstellen van een ‘uitvoeringstoets’ voorzien. Daarin geeft de beoogde uitvoeringsorganisatie een oordeel over de uitvoerbaarheid van de wet. Deze toets vooraf wordt nu dus uitgebreid met een praktijktoets na invoering van de wet.

De 10.000 tot 26.000 gedupeerde ouders uit de kinderopvangtoeslagaffaire krijgen, zoals het kabinet in december al aankondigde, zo snel mogelijk 30 duizend euro uitgekeerd. Dit bedrag is een minimum en wordt ook uitbetaald aan ouders die in de praktijk minder schade hebben geleden. Ouders die recht menen te hebben op een hogere schadevergoeding, kunnen alsnog een verzoek voor een individuele schadebeoordeling indienen. Als hun claim wordt toegekend, krijgen ze bovenop de 30 duizend euro nog een extra vergoeding. Gedupeerden kunnen zich melden tot 1 januari 2024. Het kabinet bekijkt nog of er een speciale compensatieregeling moet komen voor de kinderen die onder de toeslagenaffaire hebben geleden.

Toeslagenstelsel op de schop

Het bestaande toeslagenstelsel gaat op de schop, waarbij de kinderopvangtoeslag prioriteit heeft. Het nieuwe financieringssysteem van de kinderopvang moet minder verantwoordelijkheid bij de ouders leggen, schrijft het kabinet aan de Tweede Kamer. De huidige regelgeving rond kinderopvangtoeslag is veel te complex en stelt hoge administratieve eisen aan de ouders, die bij fouten het volledige risico op terugvorderingen dragen. Dat moet ‘overduidelijk’ anders, concluderen Rutte en co. Er liggen al diverse voorstellen voor een nieuw stelsel klaar voor het volgende kabinet, dat daar zo snel mogelijk mee aan de slag moet gaan. Desondanks zal de invoering van een nieuw stelsel jaren gaan duren. In afwachting daarvan heeft de Belastingdienst zijn terugvorderingsbeleid alvast flink verzacht.

Rutte III treedt af
Het voltallige kabinet heeft vrijdag zijn ontslag ingediend. Door alles wat er mis is gegaan in de toeslagenaffaire is aanblijven geen optie meer. ‘Als het hele systeem heeft gefaald, kan alleen gezamenlijk verantwoordelijkheid worden genomen’, aldus premier Rutte.

Ministeries steevast laat bij verzoek om openbaarheid: termijn vaker wel dan niet overschreden
Ministeries zijn laks met het openbaren van opgevraagde documenten. Ze zijn wettelijk verplicht brieven, stukken, mails of app-correspondenties binnen twee maanden toe te sturen, maar bij tweederde van de verzoeken overschrijden de ministeries de termijn. Dat bleek uit eerder onderzoek van de Volkskrant.

‘Kabinet had beter moeten doen, maar is niet enige factor’
We vroegen het Volkskrant-panel van zwevende kiezers wat zij van de val van het kabinet vinden. ‘Van mij had het niet zo gehoeven’, zegt Noura el Ayachi. ‘Ik zie vooral vingerwijzen naar ministers en het parlement. Welke rol hadden de Raad van State en de Belastingdienst? Hebben zij hun werk wel goed genoeg gedaan?’

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden