Rutger Wolfson: 'Het is makkelijker engageren met Pussy Riot dan met Europa'

Nu de politiek er niet in slaagt Europa aan de man te brengen, moet de cultuursector het eens proberen, vindt Rutger Wolfson van het Rotterdamse Filmfestival.

Festivaldirecteur Rutger Wolfson tijdens de opening van het IFFR vorig jaar. Beeld anp

Het Europarlement is deze week akkoord gegaan met de verplichte invoering van 'de slimme tachograaf'. Wel besloot Brussel dat de nieuwe regels niet gelden 'voor vrachtwagens van minder dan 7,5 ton die materialen of machines vervoeren die de bestuurder voor zijn werk nodig heeft binnen een straal van 100 km van het hoofdkwartier van het bedrijf'. Gelukkig maar.

De verladers hadden hun persbericht al klaar liggen: 'Nieuwe tachograaf geen oplossing handhavingsproblemen.'

Van Brussel naar Rotterdam is over de weg 143 kilometer, je doet er 1 uur en 37 minuten over. Vanaf woensdag voert de weg van de technocratie van Europa naar de Europese cultuur. Het Internationaal Filmfestival van Rotterdam heeft de EU tot hoofdthema gemaakt. 'Als het de politici niet meer lukt om het Europese project overtuigend over het voetlicht te krijgen', zegt directeur Rutger Wolfson, 'moeten wij het dan niet een keer proberen, de mensen uit de kunst en cultuur?'

Europa. Geeuw?
Wolfson: 'Nee, nee, het is heel interessant. We leven in een ideologisch vacuüm. De problemen zijn groot genoeg, zou je denken. Maar Brussel lukt het niet het gat op te vullen en politici praten onwaarachtig over Europa. Dat stimuleert me. Dan begin ik me af te vragen of de culturele wereld iets zou kunnen bijdragen dat mensen wél herkennen als iets van hen.'

Is het geen gok?
'Hoezo een gok?'

Brak onder de medewerkers spontaan enthousiasme los toen u het woord Europa liet vallen?
'Nee, absoluut niet. Veel mensen hebben natuurlijk dezelfde reflex: heb je niks interessanters? Ik zei: kijk toch in de krant. Driekwart gaat tegenwoordig op de een of andere manier over Europa. En ook zei ik: als wij het niet doen, wie dan wel?

'Het is makkelijk om in cynisme te vervallen en het is inderdaad ook niet moeilijk tegen de problemen van Europa op te zien als tegen een berg. Dan zeg ik: laten we zien of we een omslag kunnen maken of tenminste een begin daarvan. Laten we het proberen.'

Waren ze overtuigd?
'Dat gaat niet in één keer. Programmeurs van festivals als dit zijn zacht gezegd lastige mensen. Ik heb het doorgedrukt bij die gasten. Toen ze eenmaal om waren en aan de slag gingen, dacht ik al heel gauw: shit, wat zijn ze toch onwijs goed.

'Het was een fantastische ervaring. Ze hebben op Europa geënte films verzameld en daarmee programma's gemaakt die veel beter zijn dan ik had dúrven hopen. We kunnen nu de discussie gaan voeren. Wat is nou Europa, wat maakt het waardevol, hoe moet onze houding zijn?'

 
Het is makkelijk om in cynisme te vervallen en het is inderdaad ook niet moeilijk tegen de problemen van Europa op te zien als tegen een berg. Dan zeg ik: laten we zien of we een omslag kunnen maken of tenminste een begin daarvan.
Rutger Wolfson
3Spies & Glistrup verbeeldt de vriendschap tussen twee excentriekelingen: luchtvaartpionier Simon Spies en advocaat Mogens Glistrup. Beeld -

Een zachtmoedige, bijna verlegen blik. Lang, golvend haar dat naar de schouders reikt. De 43-jarige Wolfson zit in een karretje. Drie maanden geleden werd hij gevloerd door het syndroom van Guillain-Barré. Binnen vier dagen was hij nagenoeg geheel verlamd. Het is het kwade toeval dat hem te grazen nam: 1 op de 100 duizend treft de ziekte. Nu revalideert hij. In een herstellingsoord dat beantwoordt aan de verwachtingen: lage plafonds en aquariumbakken in de receptieruimte.

Met welk beeld van Europa bent u opgevoed?
'Dat Europa heel belangrijk is. Want nooit meer oorlog. En voorspoed voor iedereen. Het zijn de oude argumenten die nu niet meer overtuigen.'

Ik probeer erachter te komen waarom u Europa desondanks belangrijk vindt?
'Omdat ik sowieso altijd bezig ben met de rol van kunst en cultuur in de samenleving. Ik vind dat kunst een maatschappelijke opdracht heeft. Het stoort me... nou ja, het stoort me, ik denk dat de rol groter kan zijn dan die op het ogenblik is. Als kunst goed is, gaat er een enorme kracht van uit. Die moet productiever worden gebruikt.'

Maar waarom ten behoeve van Europa?
'Het gaat over ons eigen leven, of we het willen of niet. Je rug laten zien is vluchtgedrag. Probeer je voor te stellen dat we Europa misschien weer in eigen hand zouden krijgen, als we het benaderen vanuit een ander domein dan de politiek.

'De politiek, dat voelt als ver weg, als een afgesloten wereld. Het filmfestival Rotterdam is dat juist niet. Het trekt bezoekers uit allerlei lagen van de bevolking. Het is een plek die vrijer, opener is dan Brussel met al zijn negatieve associaties. Kunnen wij door film en debat nieuwe ideeën genereren over Europa? Ik vind het erg de moeite waard dat te proberen.'

Is het spannend voor u, zo'n poging?
'Absoluut. Ook wel leuk, hoor. Maar het is vooral spannend. Slagen we erin om mensen uit hun comfortzone te krijgen en met elkaar in gesprek te gaan over Europa?'

En?
'Ik geef toe dat het makkelijker is je te engageren met Pussy Riot dan met een complex onderwerp als de Europese integratie en hoe dat verder moet.'

Wolfson doet een kleine greep uit de festivalagenda: drie grote programma's van films, talks en debatten.

Peter Sloterdijk, de Duitse filosoof, komt discussiëren over Europa met zijn vriend, de Roemeense regisseur Andrei Ujica. Een stel Finnen komt een speechkaraoke houden. Ze gebruiken een database met fragmenten uit legendarische Europese speeches. Het publiek krijgt de kneepjes geleerd van de betere redevoering.

Vanuit Brussel komt naar Rotterdam de tentoonstelling Het Huis van de Europese Geschiedenis in Ballingschap van theatermaker Thomas Bellinck. 'Een intelligent verhaal tegen het opkomend nationalisme', schreef de Belgische correspondent Leen Vervaeke over de expositie. Wolfson: 'Die tentoonstelling is super.'

Een van de filmprogramma's heet The Grand Tour; het volgt als het ware het spoor van de jonge Britse aristocraten uit de 19de eeuw die ter afsluiting van hun opvoeding naar Frankrijk reisden voor de goede manieren en de kunst van het schermen, naar Zwitserland voor het dieper begrijpen van de reformatie, naar Italië voor de genieting van de Renaissancekunst en naar Nederland voor de aangescherpte handelsgeest. Zo divers als hun odyssee is de uitstalling van Europese filmculturen. Wolfson: 'Wat ze gemeen hebben, is dat je van elke film kunt zien dat hij nergens anders gemaakt had kunnen worden dan in Europa.'

4De Duitse film Finsterworld won diverse prijzen en werd door Die Welt 'een meesterwerk' genoemd. Beeld -

Is dat alle gemeenschappelijkheid?
'Ik weet niet of er gemeenschappelijkheid is.'

U fronst. Waarom vindt u het een irritante vraag?
'Omdat het volgens mij onzin is te zoeken naar gemeenschappelijkheid. Daar gaat het niet om. Als je die al zou vinden, is het resultaat zo verwaterd dat niemand er enthousiast over zal raken.'

Waarom gebruiken we dan de verzamelterm Europees?
'Omdat het te midden van de verschillen interessant is het Europese te herkennen. Mensen herkennen zich in Bergman, in Fellini, in het sociaal realisme van de Engelse kitchen sink drama's. Het is allemaal anders dan je eigen wereld, maar het is wel typisch Europees.

'Neem films van Lars von Trier of Michael Haneke. Hun films kunnen alleen in Europa gemaakt zijn. De seks en het geweld in de films van Von Trier worden hier gerespecteerd. Amerikanen zullen zo'n film nooit financieren, no go, en Aziaten doen ook niet mee.'

In Brussel zie je voortdurend hoe moeilijk het is voor politici om Europa herkenbaar te maken. Na de oorlog was het makkelijk: nooit meer oorlog. Daarna was de inzet: één markt, welvaart voor allen. Maar nu, wat moet nu de samenhang zijn?
'Dat weet ik ook niet. Maar ik wil er wel naar op zoek.'

Waarom Brussel dan kwalijk nemen dat men het antwoord niet heeft?
'Het zijn de professionals. Politici horen toch een vergezicht te hebben. Ik snap dat het moeilijk is. Het fascineert me ook wel.'

U wilt het gesprek over Europa op een andere manier voeren. Ziet u dat als een opdracht?
'Dat denk ik wel, ja. Eigenlijk zie ik twee opdrachten voor mijzelf. De eerste: hoe kan je cultuur invloedrijker maken in de samenleving. De tweede: als wij het debat over Europa niet opzoeken, aan wie laten we het dan over? Ik wil platforms creëren waar je de kracht van kunst, van mooie films kunt laten zien; tegelijk gebruik je zo'n platform om vragen te stellen, een debat te organiseren.

'Misschien klinkt het allemaal wat abstract. Maar ik geloof er wel in.'

Dat laatste klinkt vooral als een verontschuldiging.

'Nou ja, ik ken het tegengeluid. Er zit een reflex, vind ik, in de intellectuele elite om kritisch te zijn over Europa en niet naar antwoorden te zoeken. Dat ook niet te durven. Het is veiliger om cynisch te zijn en af te geven op de eindeloze complexiteit van Europa dan op zoek te gaan naar een aanpak die mensen wel overtuigt.'

U was anders zelf ook niet voor de poes toen u in november het thema aankondigde: 'Met de verkiezingen in aantocht wordt pijnlijk duidelijk het gebrek aan visie van politici en bureaucraten'.
'Ik wil zomaar geloven dat in Brussel heel bekwame mensen werken. Wij werken zelf als festival nauw samen met de Europese Commissie. We hebben onlangs nog heel veel subsidie gekregen voor een nieuw project.'

En intussen maar...
'Mijn felheid richt zich niet tegen het geploeter van ambtenaren en parlementariërs. Ik onderken dat ze vaak niet anders kunnen. Ik maak me kwaad over de onwaarachtigheid van bepaalde politici. Je hebt ze in drie soorten. Wilders uiteraard, die alleen maar afbreekt. Maar ook Rutte - misschien hoort Samsom daarbij -, die thuis voortdurend een ander verhaal vertelt dan in Brussel. Ik vind het ergerlijk hypocriet en laf. Verhofstadt heb ik hoog zitten. Maar hij ziet alleen maar een volledig federaal Europa voor zich. Hij doet alsof het een walhalla is en ontkent de gevoelens van al die mensen die vrezen te verzuipen in het grote geheel van Europa.

'Er is een perspectief nodig, een reëel perspectief waar mensen zich in herkennen. Anders loopt het niet goed af met het Europese project. Politici hebben een agenda, altijd. De cultuur is in principe ongebonden. Het stelt de sector in staat om oude onderwerpen op een nieuwe, frisse manier te benaderen. Dat gaan we doen, de komende weken. Het zullen vast moeilijke discussies zijn. Maar als het moeilijk wordt, is het pas interessant, toch?

'Mijn droom zou zijn dat een Duitse correspondent in Brussel denkt: ik ben die slome persconferenties hier behoorlijk zat, ik ga naar Rotterdam waar ze onbevangen over het Europese project durven te praten, daar worden mijn lezers een stuk wijzer van. Op naar Rotterdam!'

Uit de rolstoel steken twee duimen omhoog. Hij glundert.

U zult er niet bij zijn.
'Amper. De revalidatie gaat voor. Tijdens de opening ben ik afwezig, ik zal ook niet van hot naar her rennen als in andere jaren, ik wil proberen bij enkele debatten te zijn zoals dat tussen Sloterdijk en Ujica.

'Ik heb er verdriet om gehad. Van de andere kant: ik heb de lijnen van het programma nog kunnen uitzetten, wat een onwijs geluk. En het staat vast dat ik beter word. Nog zo'n onwijs geluk.'

Selfish Giant, over twee 13- jarige arbeidersjongens, is geïnspireerd op een verhaal van Oscar Wilde. Beeld -
 
Neem films van Lars von Trier of Michael Haneke. Hun films kunnen alleen in Europa gemaakt zijn. De seks en het geweld in de films van Von Trier worden hier gerespecteerd. Amerikanen zullen zo'n film nooit financieren, no go, en Aziaten doen ook niet mee.
Rutger Wolfson
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden