... rust zacht, basisbeurs

Als het leenstelsel er komt, maakt het een eind aan een uniek en aanvankelijk royaal stelsel. Dat later wel heel erg werd uitgekleed.

De basisbeurs gaat eraan. Als het aan VVD en PvdA ligt, verdwijnt de vanzelfsprekende overheidsbijdrage aan studenten in 2014. Behalve onbetaalbaar is het financieringsstelsel ook ouderwets, vinden de onderhandelende partijen. Niet de overheid moet in studenten investeren, maar de studenten zelf.


Dinsdag gingen de studentenvakbonden, nauwelijks bekomen van de feestroes na het afschaffen van de langstudeerboete, de barricades op. Ze vrezen dat een leenstelsel van studeren weer iets elitairs maakt.


Identiek geweeklaag begeleidde 26 jaar geleden de geboorte van de lang bevochten Wet Studiefinanciering. En masse balden studenten op het Binnenhof hun vuist tegen toenmalig minister van Onderwijs Deetman. 'Studeren voor de rijken, over onze lijken' stond op de spandoeken.


Met de ogen van nu bezien, is dat vreemd, want de toen pas geboren basisbeurs, een systeem dat in Europa zijn gelijke niet kende, was vorstelijk: 850 gulden rijksgeld kon de uitwonende student per maand stukslaan. Wie thuis woonde kreeg nog altijd 600 gulden en reiskostenvergoeding. Inmiddels is dat nog niet de helft.


Studenten prefereerden toen het sinds de jaren vijftig bestaande stelsel waarbij ouders met studerende kinderen extra kinderbijslag kregen. 'We vonden het oneerlijk dat ook kinderen van vermogende ouders studiefinanciering kregen, zegt Marten Teitsma, destijds voorzitter van studentenvakbond LSVb. 'Wat we dan wel wilden, herinner ik me niet meer.'


Wat heeft de basisbeurs Nederland gebracht? 'Het was het sluitstuk van democratisering en de massificatie van de universiteit', zegt Hans Vossensteyn, onderwijshistoricus in Enschede. Zoals zo vaak holde de wetgeving hijgend achter de tijdgeest aan. Het idee voor een algemene studiefinanciering stamt uit de eerste helft van de jaren zeventig, toen 'hoger onderwijs voor velen' de leus was.


De uiteindelijke Wet Studiefinanciering kwam er vooral doordat de oude wet vastliep. 'Ik herinner me veel gedoe met die kinderbijslag', zegt Wim Deetman. 'Studerende kinderen die gebrouilleerd waren met hun ouders kregen de voor hen bedoelde kinderbijslag vaak niet.'


De gedachte achter de wet was simpel, zegt hij: 'Financiële onafhankelijkheid voor de student en een gelijk bedrag voor ieder. Klaar.' Lachend erkent hij dat de wet 'wat royaal' was.


'Een ronduit in alles idioot stelsel', vindt zijn opvolger Jo Ritzen (PvdA, 1989-1994). Intussen vond men het achterhaald dat studenten tot hun 30ste studiefinaniering kregen zonder prestatieprikkel. In 1993 voerde Ritzen de tempobeurs in, voorloper van de prestatiebeurs. Studiefinanciering werd een lening, omgezet in een gift als men snel afstudeerde.


Sindsdien is de reus die de studiefinanciering ooit was, verschrompeld tot een dwerg. Met het huidige bedrag, 266 euro, kan een uitwonende student zijn huur niet meer betalen.


Ronald Plasterk, ook een PvdA-minister, liet in 2007 voor het eerst de woorden sociaal leenstelsel vallen. Hij oogstte veel kritiek, maar zijn idee nestelde zich in de vijf jaar die volgden in de meeste partijprogramma's.


Van basisbeurs naar leenstelsel lijkt een enorme verandering. 'Maar eigenlijk is het een logische stap in het denken van de laatste decennia', zegt Vossensteyn. 'Pas als de aanvullende beurs wordt afgeschaft, is er echt sprake van radicale verandering.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden