Reportage Kirill Serebrennikov

Russische regisseur Kirill Serebrennikov (49) wist ondanks zijn huisarrest twee toneelstukken, een Mozart-regie én zijn film Leto te voltooien

Een actrice verbergt haar hoofd in een papieren zak met Serebrennikovs portret op het filmfestival van Berlijn, 2018. Beeld Getty Images

De opnamen waren in volle gang. De montage moest nog beginnen. En toen sloot een Russische rechtbank de regisseur op.

Wilt u dit verhaal liever beluisteren? Hieronder staat de door Blendle voorgelezen versie: 

Kirill Serebrennikov, een van Ruslands prominentste cultuurmakers, kreeg huisarrest met strenge voorwaarden. Geen internet. Geen telefoon. Niet meer dan een wandeling per dag, langs een uitgestippelde route. Met een enkelband om en onder begeleiding van zijn advocaat – de enige persoon met wie hij, naast zijn vader, contact mocht onderhouden.

En toch kreeg Serebrennikov zijn film Leto af.

In de afgelopen twintig maanden in isolatie regisseerde hij ook nog een opera van Mozart voor het Operahuis van Zürich. En een toneelstuk voor een theater in Moskou, en daarna nog een.

Hoe doe je dat, artistiek leiding geven aan filmcrews en toneelgroepen, terwijl je opgesloten zit in je eigen huis?

Om dat te begrijpen moet je naar een bleekgroen theater in een woonwijk van Moskou. Het Gogol Center is veel kleiner dan de historische podia van de Russische hoofdstad. Het heeft niet die klassieke, loodzware toegangspoorten, maar een lichte glazen entree. Binnen hangt abstracte kunst aan bakstenen muren, die hier en daar wat afgebrokkeld zijn. Het publiek is jong.

Dit is de wereld van Kirill Serebrennikov (49), die onveranderlijk met donkere mutsen, brillen en sieraden uitgedoste filmregisseur die bovenal artistiek leider is van het Gogol Center, een bolwerk van avant-gardetheater. Vorige week maandag was het hier feest toen een rechter Serebrennikov onverwachts op borgtocht vrijliet. De regisseur werd op een staande ovatie onthaald door zijn vrienden, de acteurs die hem het best kennen. Het zijn de mensen die de afgelopen twintig maanden nauw met hem samenwerkten: onder  Serebrennikovs leiding maakten ze twee complete theaterproducties. Ook al spraken of zagen ze hem in die periode geen enkele keer.

Ondanks de voorlopige vrijlating zijn de meeste medewerkers huiverig om te praten over de logistiek van hun samenwerking met de regisseur. ‘Dit is een bijzonder ongewone situatie’, zegt acteur Ilja Romasjko zonder verdere uitleg. Actrice Svetlana Mamresjeva is korter: ‘Geen commentaar.’

De rechtszaak tegen Serebrennikov is de geheimzinnigste gebeurtenis in de Russische kunstwereld van de afgelopen jaren. Het Openbaar Ministerie beschuldigt hem en drie collega’s van verduistering van twee miljoen euro aan subsidies. In liberale kringen heerst consensus dat de regisseur een loer wordt gedraaid.

Russische regisseur Serebrennikov (r) praat tegen zijn advocaat Dmitry Kharitonov. Beeld Stanislav Krasilnikov/TASS

Maar door wie? Meestal is in Rusland wel duidelijk in welke hoek gezocht moet worden. Bij Serebrennikov is dat anders. Was zijn voorstelling voor het Bolsjoj Theater over de homoseksuele balletdanser Rudolf Noerejev te bloot? Mogelijk, maar president Poetins woordvoerder en verschillende ministers kwamen wel naar de première. Gaat zijn progressieve theater misschien te ver voor de conservatieve leiding van het ministerie van Cultuur? Of is hij in zijn privéleven in een vete beland met een machtig persoon?

Serebrennikov is nog altijd verdachte en kan tien jaar cel krijgen. Niet geruststellend voor hem: minder dan 1 procent van de strafzaken in Rusland eindigt in vrijspraak.

Een van de sterren van het Gogol Center wil wel praten. Acteur Nikita Koekoesjkin (28) werkte zo intens met Serebrennikov samen dat hij zijn leermeester als ‘een vader’ ziet. Koekoesjkin speelt een hoofdrol in Barokko, een toneelstuk dat Serebrennikov tijdens zijn huisarrest schreef en regisseerde.

‘We mochten niet met hem praten’, vertelt Koekoesjkin. ‘Alle communicatie liep via zijn advocaat. We maakten video’s van onze repetities, de advocaat zorgde dat die bij Kirill kwamen.’

Na elke repetitie stuurde de toneelgroep een video-opname online naar Dmitri Charitonov, Serebrennikovs advocaat. Die zette de video op een usb-stick. Met de stick in zijn zak ging hij op weg naar Chamovniki, een weelderige wijk in het centrum van Moskou waar Serebrennikov een appartement bewoont en eenmaal daags zijn ommetje maakte.

Zelf wil de advocaat niets prijsgeven van zijn bijbaan als loopjongen. ‘Ik kan er nu nog niets over zeggen’, zegt hij door de telefoon. Duidelijk is dat hij en de acteurs op zijn minst de grens opgezocht hebben van de regels van het huisarrest.

In een eerder interview met de Russische nieuwssite Meduza liet Charitonov al wel doorschemeren dat Serebrennikov vanuit huis doorwerkte. ‘Hij heeft geen toegang tot internet, maar hij mag wel een computer gebruiken.’

Meerdere keren per week bezorgde de advocaat stickjes en haalde ze weer op met nieuwe inhoud. ‘Soms kregen we lange video’s terug waarin Kirill commentaar gaf, soms stuurde hij geschreven aantekeningen’, zegt Koekoesjkin.

Medewerkers van zijn team voor Così fan tutte, de Mozart-opera die Serebrennikov regisseerde, vertelden eind vorig jaar tegen de Engelse krant The Guardian dat zij op dezelfde manier werkten in Zürich. Kwam er een videoboodschap van Serebrennikov binnen, dan verzamelde de groep zich verwachtingsvol rondom een iPad. Zo regisseerde Serebrennikov een opera op ruim tweeduizend kilometer afstand. ‘Een dergelijke sfeer heb ik niet eerder meegemaakt, maar we wisten precies wat Kirill wilde’, zei de Armeense sopraan Ruzan Mantashyan. ‘Ik voelde me niet afgezonderd.’

Regisseur Kirill Serebrennikov komt, omringd door journalisten, aan bij een rechtbank in Moskou. Beeld AP

Ook het ruwe materiaal van Leto, de speelfilm die vanaf donderdag in Nederland draait, bereikte via stickjes Serebrennikovs appartement. Hij moet als een bezetene gewerkt hebben, want voor de première in Cannes vorig jaar zei de producent van de film: ‘Wat wij het allerbelangrijkst vonden is gelukt: de regisseur heeft de film zelf gemonteerd.’

Belangrijk, want de film over underground rock-’n-roll in de Sovjet-Unie is gebaseerd op Serebrennikovs eigen herinneringen aan de jaren tachtig. Ettelijke rockers uit die tijd hebben de film bekritiseerd vanwege feitelijke onjuistheden. Zo zou Serebrennikov een driehoeksverhouding verzonnen hebben tussen muzikanten die voor Russen legendes zijn.

Leto is vooral een dromerige sfeertekening. ‘Het is het verhaal van de laatste zomer voor de perestrojka, voordat het leven volledig veranderde in Rusland’, schreef de regisseur voordat hij opgesloten werd. Roken en drinken in de straten van Leningrad (nu Sint-Petersburg), optreden in rockclubs onder toezicht van agenten die opletten dat er niet gedanst wordt, handelen in cassettebandjes uit het Westen met Iggy Pop, Talking Heads en Bowie. Alles in het spoor van de leden van Kino, de band die met het nummer Chotsjoe peremen (‘Ik wil hervormingen’) de soundtrack van die tijd leverde.

Nu Serebrennikov zijn huis voorlopig weer uit mag, keert het Gogol Center terug naar een traditionelere vorm van theater maken: repeteren in dezelfde ruimte als waar de regisseur zich in bevindt. Beter? ‘Natuurlijk’, zegt Nikita Koekoesjkin. ‘Hij had ons nog zoveel meer kunnen geven in de afgelopen periode. We hebben ontzettend veel gemist.’

Sinds de vrijlating repeteert de toneelgroep dagelijks met de regisseur. Over twee maanden moet Outside, een nieuwe voorstelling, in première gaan in Avignon. Het is onwerkelijk om weer rechtstreeks samen te werken met Serebrennikov na bijna twee jaar van usb-contact, zegt Koekoesjkin. ‘Het is alsof een computeranimatie in leven uitgebarsten is.’

Serebrennikov en Tsoj

Kirill Serebrennikov baseerde Leto (Zomer) op leven en werk van de Russische cultster Viktor Tsoj, zanger, liedjesschrijver en oprichter van Kino, Rusland bekendste (punk)rockgroep. De in 1962 in Leningrad geboren, deels Koreaanse Tsoj brak de Russische underground-scene begin jaren tachtig open en acteerde ook in  films, waaronder het Kazachstaanse The Needle (1988). Tsoj kwam in 1990 om bij een auto-ongeluk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.