Russische peuters groeien op achter tralies Crèche is de vrolijkste plaats in de gevangenis

Maksim zit zijn hele leven al in de gevangenis. Zelf heeft hij niets gedaan; hij is nog geen vier. Hij werd zelfs achter de tralies geboren, in de gevangenis van Tsjeljabinsk waar zijn moeder een straf van zes jaar uitzit wegens moord, op Maksims vader....

Van onze correspondent

Bert Lanting

TSJELJABINSK

Behalve Maksim zitten er nog 36 peuters in de kinderafdeling van Instelling Jav-48/5, de vrouwengevangenis van Tsjeljabinsk, in de Oeral. De meeste van hen zijn in de kraamafdeling van de gevangenis geboren: het wil nog wel eens voorkomen dat een gedetineerde zwanger raakt tijdens het 'lange bezoek' waarop iedere gevangene vier keer per jaar recht heeft. Soms gaat het om vrouwen die al zwanger waren voordat ze in de gevangenis belandden.

Als er geen familie is die de kinderen wil opnemen, blijven ze tot hun derde in de gevangeniscrèche wonen. Een enkele keer wordt het vier jaar, als er kans is dat hun moeder wordt vrijgelaten. Is dat niet het geval dan worden de kinderen doorgestuurd naar een kindertehuis. 'Maar dat proberen we te voorkomen. De meeste kinderen gaan òf naar familie òf met hun moeder mee naar huis', zegt gevangenisdirecteur Gennadi Koetepov.

Het is druk in het gevangeniscomplex, dat door hekken is opgedeeld in kleine zones. Er zitten hier bijna tweeduizend vrouwen gevangen, met dertig tot vijftig op één zaal, in stapelbedden. Her en der staan gedetineerden de moestuintjes te harken, die tussen de hekken zijn aangelegd. Over het pleintje marcheert een tamelijk wanordelijke rij op weg naar de kantine: het is een 'normaal regime'-gevangenis. Dat wil zeggen dat er alleen vrouwen zitten die lichte vergrijpen hebben gepleegd of voor de eerste keer zitten. Merkwaardig genoeg blijkt het eerste delict vaak meteen heel ernstig: bijna eenderde van de gevangenisbevolking zit wegens moord of doodslag.

'Vaak gaat het om een echtelijke ruzie - de zoveelste - die opeens in doodslag is geëindigd', zegt gevangenisdirecteur Koetepov. Er zit zelfs een 60-jarige vrouw die na veertig jaar huwelijk de buik vol had van haar permanent dronken echtgenoot en hem met een strijkijzer de schedel insloeg.

Het kinderhuis waar de peuter-gedetineerden wonen, ligt in een hoekje van het gevangenisterrein. Het is merkwaardig achter de poorten en de hekken van de gevangenis opeens een speeltuintje te zien opduiken, met schommels, houten huisjes en een glijbaantje. Het lijkt een open plek in het bos waar het zonlicht binnenvalt.

Op een bankje zit Tanja met haar dochtertje van twee te spelen. Tanja maakt zelf nog een meisjesachtige indruk. Ze is pas 19, maar zit al drie jaar vast. 'Groepsverkrachting', zegt ze simpelweg, alsof het voor de hand ligt. 'Ik was in slecht gezelschap geraakt.' Zes jaar heeft ze gekregen. 'Maar we hopen dat we er eerder uitkomen', zegt ze, terwijl ze haar kleine Katja omhoog tilt.

Iedere dag mag Tanja drie tot vier uur op bezoek in de gevangeniscrèche om met haar dochtertje te spelen. 'Het is alsof je in een andere wereld komt', zegt ze. 'Daar is de gevangenis, hier is de vrijheid. Je voelt je hier een beter mens.' Ze is blij dat haar dochtertje bij haar in de gevangenis woont. 'Samen met Katja gaat de tijd veel sneller'.

In het gymzaaltje van de crèche hangen een paar kindertjes als kleine parachutisten van het plafond. De parachute-broeken waarin de peuters aan elastieken banden op en neer dansen zijn speciaal ontworpen om de beenspieren te oefenen. De kinderen die in de gevangeniscrèche wonen, hebben veel meer moeite te leren lopen dan gewone peuters, zegt kinderarts Natalja Jenbachtova, het hoofd van de kinderafdeling.

De kinderen worden vrijwel zonder uitzondering met encephalopathie geboren, met aantastingen van de hersencellen. 'Dat komt doordat de moeders meestal aan de drank of aan de drugs zijn', aldus Jenbachtova. Volgens haar hebben veel van de kinderen neurologische storingen. Het gevolg is dat ze met lopen en praten sterk achter zijn .

Een andere reden is het gebrek aan contact met de ouders. Hun vader - als het al duidelijk is wie dat is - zien de kindertjes hier zelden of nooit. 'Papa', dat zijn voor hen de fysiotherapeut of de kinderarts, de weinige mannen die in de crèche werken. Hun moeder zien de peuters ook maar weinig: afgezien van de eerste maanden - dan mogen de moeders vrijwel de hele dag langskomen - hooguit vier uur per dag.

Volgens Jenbachtova is het contact tussen moeder en kind vaak gebrekkig. 'Slechts bij een klein deel is sprake van wederzijdse aantrekking. Vaak hebben de moeders maar weinig belangstelling voor hun kind. De borst geven is een uitzondering, niet alleen omdat de moeders vaak ongezond zijn, maar ook omdat het ze domweg niet kan schelen. Vijf minuten en dan hebben ze er alweer genoeg van.'

Maar het komt maar zelden voor dat een gedetineerde haar kind openlijk afstoot. Dat wordt in de gevangeniscultuur niet geaccepteerd. Wie haar kind links laat liggen, kan aan de andere kant van het hek, in de echte gevangenis, op een flinke bestraffing door de andere gedetineerden rekenen. En voor de wetten van het kamp zijn de gevangenen banger dan voor de wetten van de vrije wereld.

De gevangeniscrèche ziet er verrassend licht uit, vrolijker dan de doorsnee-crèche in Rusland. De muren zijn versierd met wandschilderingen die de gevangenen hebben aangebracht en overal staan planten, een unicum in een land waar alle groen van overheidswege slechts als lastig en tijdrovend beschouwd wordt.

Het mag ook wel, want het kinderhuis is de wereld voor de gevangenispeuters. Slechts een enkele keer maken ze een uitstapje buiten de gevangenismuren, in de echte wereld, en kunnen ze met gewone kinderen spelen. 'Vroeger gingen we soms met de bus de stad uit, maar daar hebben we geen geld meer voor', zegt Jenbachtova.

Is het niet slecht voor een kind om achter de tralies op te groeien? 'Nee, dat hoeft niet', vindt Jenbachtova. 'Kinderen leven nu eenmaal in een heel kleine wereld. Ze merken het niet eens dat ze in de gevangenis wonen. Vaak zijn ze er beter af dan thuis. Ze komen meestal uit asociale gezinnen, waar iedereen aan de drank is. Misschien is hun leven hier wel de gelukkigste en rustigste tijd die ze krijgen'.

Toch laten de voormalige bewonertjes van de gevangeniscrèche, die sinds 1943 bestaat - in Stalins tijd zaten er veel politieke gevangenen met hun kinderen vast - later slechts zelden iets van zich horen. Wie wil er, als het later goed gaat, nog aan herinnerd worden dat hij zijn eerste levensjaren achter de tralies heeft doorgebracht?

Soms komen de gevangenispeuters zelf later ook in het milieu terecht. Er is zelfs een 'gevangenisdynastie' waarvan al drie generaties in de crèche van de gevangenis van Tsjeljabinsk zijn geboren. Grootmoeder schonk in de jaren veertig in de kraamkliniek van de gevangenis het leven aan een dochter, die later in haar voetsporen trad. Onlangs is haar kleindochter ook in de gevangenis terecht gekomen en heeft ook zij daar een kind gebaard. 'Maar we hopen dat we die nooit zullen terugzien', zegt Jenbachtova.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden