Russische generaals blijven zweren bij kanonnenvlees

Het Russische leger heeft nog steeds een structuur om een Tweede Wereldoorlog uit te vechten. Alle pogingen van president Poetin de strijdkrachten om te bouwen tot een moderne gevechtsmachine stranden op hardnekkig verzet van de generaals....

De luitenant-generaal foetert zijn ondergeschikten uit. 'Paratroepers! Er heerst geen orde in uw eenheid! Als dat zo doorgaat, krijgt u een extra oefening.' In het gelid van de paratroepers komt beweging, een officier schiet heen en weer. De soldaten zijn al weken bezig met oefenen voor de overwinningsdagparade op het Rode Plein. Bij de voorlaatste repetitie op een afgedankte vliegbasis in de stad worden de puntjes op de i gezet. Daar moeten de trommelstokjes van het militaire orkest anders, hier de soldatenbenen een tikje hoger.

De overwinningsdagparade is sinds 57 jaar het visitekaartje van het Russische leger. De dagen dat de tanks en raketten in lange rijen langs het Lenin-mausoleum rolden, zijn allang voorbij. Het leger heeft geen nieuw materieel om mee te pronken. 95 Procent is meer dan tien jaar oud. Het is al lastig genoeg om vijfduizend militairen te vinden voor de parade. Het grootste deel bestaat uit eerstejaars cadetten van de militaire academies. Wie goed kijkt, ziet op heel wat soldatengezichten puistjes. Zij zijn de enigen die een parade-uniform hebben; andere militairen krijgen vanwege geldgebrek alleen een dagelijks tenue uitgereikt.

De Russische generaals doen hun best de schijn op te houden en drillen hun troepen alsof er niets is veranderd. De rode legervlag wappert in het lentebriesje, de overwinningsmars schettert, en uit vijfduizend soldatenkelen klinkt op bevel het 'hoerrrra'. De moderne tijd heeft bij de rand van het vliegveld haltgehouden. Daar kun je voor een paar roebel kris kras in het gras geparkeerde afgebladderde MiGs en Soechoj's bekijken, ooit de trots van de Sovjet-luchtmacht. Er is geen mens. Druk is het pas buiten de hekken, op de markt voor het nieuwe Russische statussymbool nummer één: de Mercedes.

De man die negen mei de parade afneemt, 'opperbevelhebber V.V. Poetin', heeft zijn generale staf ervan proberen te doordringen dat de wereld niet is blijven stilstaan. 'Het tijdperk van confrontatie is voorbij', beklemtoonde hij in zijn jaarlijkse toespraak tot het Russische parlement. De president wil naar een kleiner, gemoderniseerd en mobiel leger, dat in staat is een oorlog van deze tijd te winnen. Niet een leger dat is uitgerust met massa's haperende en roestende tanks, maar met slimme hightech wapensystemen.

Een jaar geleden zette hij zijn rechterhand Sergej Ivanov als eerste burger aan het hoofd van het defensieministerie. Ivanov is net als de president een voormalige spion; een intelligente en berekenende man die undercover had kunnen proeven van het Westen en een voorliefde had opgedaan voor de Beatles. De nieuwe minister, gesteund door de autoriteit van de president, zou de verkalkte structuren ombouwen tot een professionele vechtmachine naar westers model.

De Russische strijdkrachten zijn georganiseerd alsof ze de Tweede Wereldoorlog nog een keer moeten winnen. Er zijn honderdduizenden officieren in dienst, die bij een aanval het commando op zich nemen van divisies met reservisten, maar die in vredestijd niet veel anders doen dan papier heen en weer schuiven. Het is een leger met een waterhoofd.

De dienstplichtigen en reservisten die dienst doen als infanteristen, zijn goed in de paradepas, maar missen de kennis en de training die nodig is voor het gebruik van moderne communicatiemiddelen en slimme wapens. Ingrijpen in, pakweg, Afghanistan kan zo'n soort leger niet.

De soldij en de verzorging van de officieren slokken bijna driekwart van de defensiebegroting op. En dan verdienen ze niet eens genoeg om het hoofd van boven water te houden. Ze zijn gedwongen legaal of minder legaal bij te verdienen. Zo bleken hoge luchtmachtofficieren het commandovliegtuig vol top secret communicatieapparatuur te hebben verhuurd aan de Moskouse maffiabaas Anton 'het litteken' Malevski, die het gebruikte om naar zijn villa op Cyprus te vliegen.

Vlad Sjoergyn, een militair expert die wordt beschouwd als spreekbuis van de generale staf, heeft daar alle begrip voor. 'Niemand kan het een officier kwalijk nemen dat hij 's nachts als uitsmijter bij een homoclub werkt of met zijn Lada bijverdient als lijfwacht en taxichauffeur voor prostituees. Gevolg is dat het gezag van een officier in de ogen van de soldaten gelijk is aan nul.'

Zelfs de cadetten die in de parade meemarcheren, hebben weinig zin in een officierscarrière. Bijna de helft ziet de militaire academie als een manier om gratis een opleiding te krijgen, en wil het leger uit zodra hun eerste contract is afgelopen.

De officieren zijn beter af dan de dienstplichtigen. Eerst worden die door de ouwe hap onderworpen aan de hardhandige ontgroening, waarbij regelmatig slachtoffers vallen. In de kazernes lijden ze honger en kou. Ze krijgen per maand een dollar zakgeld - áls die al wordt uitbetaald. In Moskou zie je soldaten vaak op straat bedelen om een paar sigaretten. Ze moeten als horigen werk verrichten voor de officieren, die hen voor wat smeergeld verhuren om aardappels te rapen op de kolchozen of om datsja's te bouwen voor nieuw-rijke Russen.

Geen wonder dat het leger altijd gebrek heeft aan rekruten. Boerenjongens, die aan ontberingen gewend zijn, gaan graag in dienst; het is hun enige kans iets van de wereld buiten hun dorp te zien. Maar meer dan de helft wordt afgekeurd vanwege hun gezondheid of psychische problemen (in de Oeral noemde 10 procent 'alcoholisme' als hun 'slechtste gewoonte'). Jongens uit de stad zijn gezonder, maar doen alles om de dienstplicht te ontlopen. Hun ouders schrapen al hun spaargeld bij elkaar om de keuringsofficieren om te kopen.

De rekruten die overblijven, zijn niet bepaald de bloem der natie. Knokpartijen, schietincidenten en deserties zijn aan de orde van de dag. Zelfs de Russen waren geschokt toen een sergeant en een soldaat van de paratroepers er in maart met hun kalasjnikovs vandoor gingen, en negen mensen doodschoten voor ze de hand aan zichzelf sloegen.

De onderzoekscommissie ontdekte dat de sergeant een brief had gekregen van zijn ouders, die klaagden dat de buren niet wilden betalen voor de auto die ze van hen hadden gekocht, en dat ze na een paar flessen wodka besloten hadden die buren een lesje te leren.

Minister Sergej Ivanov wilde de strijdkrachten hervormen aan de hand van de nieuwe strategische doctrine die hij zelf in het eerste jaar van Poetins presidentschap had opgesteld. Het aantal militairen zou worden gehalveerd, de dienstplicht zou worden afgeschaft, en tegelijkertijd zou er geld komen voor wapenaankopen en een forse verhoging van de soldij.

Om greep te krijgen op het enorme en ondoorzichtige militaire apparaat stelde hij onderminister van Financiën Ljoebov Koedelina - een vrouw! - aan als zijn plaatsvervanger op het ministerie. Zolang hij de hand aan de knip had, redeneerde Ivanov, kon hij de generaals dwingen de hervormingen door te voeren.

Ivanov heeft woord gehouden: de defensiebegroting is sinds 1999 bijna verdrievoudigd tot tien miljard euro, er worden voor het eerst weer wapens ingekocht en de officieren zijn iets beter gaan verdienen. Wat niet is veranderd, is het leger. Dat is nog steeds dezelfde ondoelmatige en ouderwetse bende als vroeger. Het is ook nog steeds even groot: van de beloofde inkrimping van het aantal militairen van 1,3 miljoen naar minder dan een miljoen is niets terechtgekomen.

Het is alsof het extra geld verdwijnt in een zwart gat. De minister en zijn plaatsvervanger verdrinken in de ongebreidelde papierstroom van het departement en kunnen er maar niet achterkomen hoe en door wie de fondsen precies worden uitgegeven. Zelfs zoiets als het aantal generaals op de loonlijst is onduidelijk. 'Het voornaamste resultaat van de herstructurering is de verzwakking van de verdediging van Rusland', strooide generaal Andrej Nikolajev, de voorzitter van de defensiecommissie in de Doema, zout in de wonde.

De generaals is afschaffing van de dienstplicht een gruwel. Ze willen geen afscheid nemen van de gemilitariseerde maatschappij van de Sovjet-Unie, waarin elke man de plicht had het moederland te verdedigen en elke fabriek kon worden ingezet voor de defensieproductie. 'Het probleem is dat de generaals hun werk beter moeten doen als het leger beter wordt', schreef de oppositiekrant Obsjtsjaja Gazeta.

'Dan zullen ze de infanteristen niet meer kunnen behandelen als horigen, als willoze gratis arbeidskrachten.' Ze kunnen zich het Russische leger niet voorstellen zonder kanonnenvlees. Onder leiding van stafchef Anatoli Kvasjnin begonnen ze de plannen van de minister te saboteren. Niet openlijk, maar met de beproefde bureaucratische methodes. Ze stelden ellenlange studies voor en deden hun uiterste best om te bewijzen dat Rusland geen geld had voor een beroepsleger.

Poetin is geïrriteerd door het uitblijven van resultaten. Het ontslag van de leiding van de Noordelijke Vloot vanwege de ramp met de Koersk was ook een schot voor de boeg van de andere admiraals en generaals. Het geduld van het Kremlin is niet eindeloos. De hoogste corruptiebestrijder van Rusland, procureur-generaal Vladimir Oestinov, kondigde aan dat hij 'verspilling en nalatigheid' in het leger gaat bestrijden, en waarschuwde: 'De slordigheid en achteloosheid die hebben geleid tot de ramp met de Koersk zijn niet beperkt tot de Noordelijke Vloot, maar komen overal in de strijdkrachten voor.'

De 76ste divisie paratroepers die is gelegerd in Pskov, in het westen van Rusland, zal binnen twee jaar als experiment helemaal bestaan uit beroeps. De generale staf hoopt met het experiment te kunnen bewijzen dat een beroepsleger onbetaalbaar is, en beweert dat het een miljard roebel gaat kosten. Ivanov hoopt dat hij kan aantonen dat hervormingen niet alleen nodig maar ook haalbaar zijn.

Zelfs als het experiment een succes wordt begint de afschaffing van de dienstplicht pas over vijf jaar; na de tweede ambtstermijn van Poetin. De generaals rekenen erop dat de politiek tegen die tijd van gedachten is veranderd of dat het hele plan is vergeten.

De manoeuvreerruimte van het Kremlin is klein. De generaals zagen Poetin bij het begin van zijn presidentschap als hun man. Nu is zijn populariteit in het leger volgens geheime, maar uitgelekte opiniepeilingen gezakt onder de 10 procent. 'Niet één van zijn verkiezingsbeloftes aan de militairen is vervuld', klaagde een anonieme hoge officier in de krant Izvestija.

Niet dat de generaals bezig zijn een staatsgreep voor te bereiden ('net zo waarschijnlijk als het oogsten van ananas in Siberië'). Maar hij waarschuwde wel dat chef-staf Kvasjnin degene is die het ongenoegen in de hand houdt. 'De generale staf vormt de enige garantie dat het leger loyaal blijft aan de opperbevelhebber.' Poetin heeft het leger hard nodig om de Tsjetsjeense rebellen onder controle te houden. Een nieuw echec in de Kaukasus zou hem fataal kunnen worden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden