Analyse

Russische corruptiezaak leest als spannende thriller

Het lijkt goed nieuws voor corruptiebestrijders: minister van Economie opgepakt en ontslagen voor aannemen van twee miljoen dollar aan steekpenningen. Maar in Rusland betekent de meest prominente corruptiearrestatie uit de geschiedenis niet zozeer een overwinning voor transparantie. De grote vraag is: wie is er zo machtig om agenten af te sturen op iemand uit het team van president Poetin?

Alexei Oeljoekajev bij zijn arrestatie omringd door spierballen. Beeld epa

De arrestatie verliep klassiek. De verdachte, in dit geval economieminister Aleksej Oeljoekajev, zou dinsdagnacht op heterdaad betrapt zijn bij het aannemen van steekpenningen. Aangetroffen contanten: twee miljoen dollar. In ruil voor de stapels geld zou de verdachte diensten hebben verleend aan mensen uit de zakenelite. Dat wisselgeld zou bestaan uit een fiat van Oeljoekajev voor een megadeal in de Russische olieindustrie, aldus het Onderzoekscomité, de belangrijkste anti-corruptiedienst in Rusland. Met het fiat kon staatsoliemaatschappij Rosneft doorgaan met de aankoop van de helft van de aandelen van een andere staatsoliemaatschappij, Bashneft. Een deal van 330 miljard roebel (4,6 miljard euro).

Strijd tegen corruptie

De staatstelevisie bracht het nieuws onder de banner 'strijd tegen corruptie', zoals bij vrijwel elk corruptieschandaal. Te zien is hoe de voorzitter van het parlement zegt dat 'iedereen gelijk is voor de wet'. Maar bijna geen enkele analist gaat ervan uit dat de arrestatie voortkomt uit de wil van de machthebbers om corruptie uit te bannen in eigen kring.

Anticorruptie-activisten, zoals oppositiepoliticus Aleksej Navalny, wijzen immers al jaren op de rijkdommen van regeringsleden. Paleizen, exclusieve horlogecollecties en helikopters zijn onmogelijk te betalen van hun salaris. Veel Russen gaan er vanuit dat corruptie eerder regel dan uitzondering is onder de politieke leiders. Die zouden elkaar de hand boven het hoofd houden, want onderzoek naar beschuldigingen van activisten en journalisten is zeldzaam.

Zo stelde de Russische overheid nooit een onderzoek in naar onthullingen in de Panama Papers. De documenten toonden aan dat mensen uit de binnenste kring van president Poetin met miljoenen slepen via brievenbusfirma's in belastingparadijzen. Ook de naam van Oeljoekajev kwam naar boven. De zoon van de minister was volgens de documenten eigenaar van zo'n brievenbusfirma, die later overgedragen zou zijn aan de vrouw van Oeljoekajev. Onderzoek bleef uit.

Lees ook: Russische minister van Economische Zaken aangehouden voor omkoping

De Russische minister van Economische Zaken is aangehouden op verdenking van omkoping. Hij zou twee miljoen dollar cash hebben ontvangen in ruil voor een positieve beoordeling over een megadeal in de olieindustrie. Lees hier het volledige artikel.

Aanval tegen de liberalen

Aleksej Oeljoekajev is iemand uit de top. President Poetin stelde hem in juni 2013 aan als minister van Economische Zaken. Daarvoor was hij tien jaar lang vice-president van de Russische Centrale Bank. 'Iemand zo machtig als Oeljoekajev wordt niet zomaar gearresteerd in Rusland, tenzij hij iemand met nog meer macht voor de voeten gelopen heeft', schrijft Ruslandkenner Brian Whitmore op zijn blog. Maar wie?

De berichtgeving in kritische media ontaardt in een zoektocht naar een mogelijke vijand van Oeljoekajev. De meeste analisten denken dat de arrestatie iets te maken heeft met de oliedeal tussen staatsbedrijven Rosneft en Bashneft. Het was al langer bekend dat de deal voor onenigheid in de regering zorgde. De verkoop van aandelen van Bashneft zou de slechtgevulde staatskas moeten spekken. Maar was het wel handig als het geld zou komen van een ander staatsbedrijf?

De politieke elite splitste in twee kampen. Oeljoekajev was, net als premier Medvedev, tegen een overname door een ander staatsbedrijf. Als liberaal zag de minister liever een echte privatisering van Bashneft. Het voor-kamp bestond uit onder anderen vice-premier Igor Shoevalov en Rosneft-baas Igor Setsjin. Setsjin is al jarenlang een bondgenoot van de president. Al met al een te sterke oppositie voor Oeljoekajev. De deal ging door, maar wel tot verrassing van de machtigste machthebber van het land, president Poetin. 'Ik ben een beetje verbaasd', zei Poetin. De president 'zou weleens bedenkingen kunnen hebben over de deal', schrijft Leonid Bershidski, oprichter van zakenkrant Vedomosti.

Wellicht dat Poetin vreest dat de zwakke economie verder in het slop raakt door onderlinge deals tussen staatsbedrijven, meent Bershidski. Maar er doen, zoals altijd, ook andere theorieën de rondte. Dmitri Polevoj, econoom bij ING in Moskou, rept van een 'worst-case scenario'. Daarin is de arrestatie van de minister het begin van een 'aanval' tegen de liberalen in de regering. In de regering woedt al jaren een machtsstrijd tussen liberalen die om economische hervormingen roepen en mensen uit de veiligheidsdiensten. Oeljoekajev is een uitgesproken voorstander van de liberale flank.

De minister van Economie tijdens de hoorzitting. Beeld epa

15 jaar celstraf

De vraag blijft of de minister de steekpenningen aannam. Volgens de onafhankelijke krant Novaja Gazeta heeft Oeljoekajev zelf geen cent aangenomen. Er zou bovendien geen beeldmateriaal zijn van de minister die het geld aanneemt - in tegenstelling tot bij andere corruptiearrestaties. De zaak lijkt 'op een of andere manier nep', zegt Georgri Saratov, president van Indem, een politieke denktank. Saratov vindt het bedrag aan steekpenningen - twee miljoen dollar cash - verdacht laag voor een Russische omkopingszaak. 'Steekpenningen in deze kringen zien er anders uit', zegt hij tegen online tv-zender Dozhd.

De kans bestaat dat de waarheid nooit boven tafel komt. Dinsdagmiddag werd de minister aangeklaagd voor het aannemen van steekpenningen en afpersing op grote schaal. Minister Oeljoekajev (60) hangt een celstraf van maximaal 15 jaar boven het hoofd. Hij kreeg twee maanden huisarrest en werd door president Poetin ontslagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden