Russen wantrouwen Amerikanen in achtertuin

Na 11 september heeft de Russische president Amerikaanse bases in Centraal-Azië toegestaan. De troepenlegering zou tijdelijk zijn en de soepele houding zou worden beloond....

'Amerikanen zijn hebzuchtige mensen', vindt Gennadi Seleznjov. Bij de politieke en militaire elite van Rusland groeit het gevoel dat de Doema-voorzitter gelijk heeft. Met argusogen kijken ze naar de bouw van Amerikaanse bases in wat ze sinds jaar en dag als hun achtertuin beschouwen. Ze zijn bang dat het Kremlin zich in de luren heeft laten leggen, en de VS de strijd tegen het terrorisme als excuus gebruiken om hun heerschappij te vestigen in Centraal-Azië.

Na de terreuraanval op de VS gaf president Vladimir Poetin het groene licht voor legering van Amerikaanse troepen in Centraal-Azië. Voor de duur van de strijd tegen de Taliban en Bin Laden, welteverstaan. 'Voorzover ik weet zijn ze niet plan daar voor langere tijd te blijven', herhaalde hij onlangs.

De oorlog tegen de Taliban loopt op zijn eind, maar de bouw van Amerikaanse bases in Tadzjikistan, Oezbekistan en Kirgizië gaat door. Het zijn prefab legerkampen met alles erop en eraan . Met de militairen komt een stroom bezoekers uit Washington naar wat de Amerikanen kortweg de 'stans' noemen: ministers, generaals en senatoren. Tommy Franks, de generaal die de militaire operatie in Afghanistan leidt, wil geen datum te noemen waarop zijn GI's naar huis gaan, maar ontkent dat de bases blijvend zijn. Niet iedereen is zo diplomatiek. 'We moeten onze invloed vergroten en de samenwerking voortzetten', verklaarde senator Joseph Lieberman, 'ook als de oorlog in Afghanistan voorbij is.'

Het Russische dagblad Kommersant weet waar het de VS om te doen is. 'Het belangrijkste doel van hun aanwezigheid is de verdediging van de economische belangen van Amerikaanse bedrijven, met name in de olie- en gassector.' Rond de Kaspische Zee zijn de afgelopen tien jaar olie- en gasvelden ontdekt die bijna net zo groot zijn als die in het Midden-Oosten. De VS zijn gebrand op de ontginning van de velden om hun afhankelijkheid van de OPEC-landen te verkleinen. Ze zetten zich in voor de aanleg van nieuwe pijpleidingen voor de export van de Kaspische olie - via bevriende landen als Azerbeidzjan en Turkije, en misschien via Afghanistan en Pakistan. Rusland wil dat de olie via uitbreiding van de oude Sovjet-pijpleidingen op de markt wordt gebracht; dan behoudt Moskou zijn invloed en rol als scheidsrechter in de regio.

Poetins besluit samen te werken met de VS was ingegeven door pragmatisme. Hij maakte zich zorgen over het gevaar van moslimfundamentalisme en drugssmokkelaars, en besefte dat de Russische strijdkrachten te verpauperd en gedemoraliseerd zijn om de stabiliteit in Centraal-Azië te garanderen. Het kwam Moskou niet slecht uit als de Amerikanen het vuile werk zouden opknappen, en Rusland voor zijn meegaande houding misschien nog zouden belonen ook. Nu het gevaar van het fundamentalisme voorlopig lijkt geweken, de beloning niet lijkt te komen en de Amerikaanse troepen geen haast maken te vertrekken, steekt de twijfel in het Kremlin de kop op.

De conservatieve lobby, waartoe naast Doema-voorzitter Seleznjov ook veel kopstukken uit het leger, de geheime diensten, en de wapenindustrie behoren, zijn geschokt door de snelheid waarmee het aantal Amerikaanse bases groeit. 'We moeten er alles aan doen om te zorgen dat Centraal-Azië binnen de Russische invloedssfeer blijft', zei Seleznjov.

Maar zelfs de Tadzjiekse president Emomali Rachmonov, die jaren in het zadel werd gehouden door de aanwezigheid van de Russische 201ste divisie, zag er geen been in een vliegveld ter beschikking te stellen aan de Amerikanen. Rusland kan niet opboksen tegen de VS, die honderden miljoenen dollars hulp hebben beloofd aan de straatarme Centraal-Aziatische landen.

De conservatieven hebben geen moeite argumenten te vinden voor hun opvatting dat Poetin zich een rad voor ogen heeft laten draaien door het gepraat van de Amerikanen over een 'strategisch partnerschap'. Eerst stapte Washington uit het ABM-verdrag, en de vermindering van het aantal kernkoppen om de bittere pil voor Rusland te vergulden, bleek een wassen neus; de VS zijn van plan de kernkoppen op te slaan, niet te vernietigen. Daarna blokkeerde het Pentagon de instelling van een veto voor Rusland voor sommige NAVO-operaties, en haalde de schouders op over de bezwaren van Moskou tegen de toetreding van de Baltische staten tot het bondgenootschap. 'Zenuwpijn.' Zelfs de kritiek op het Russische leger in Tsjetsjenië, die na de elfde september was verstomd, begon opnieuw.

'De relatie met de VS is een probleem voor Poetin', aldus de Amerikaanse Ruslandkenner Michael McFaul. 'Wat in het begin een echte strategische ommekeer en toenadering leek, is uit het zicht geraakt door wat Amerika wel of juist niet heeft gedaan.'

Niet dat de Russische president veel keus heeft. Hij heeft niet veel drukmiddelen om een land als Oezbekistan te dwingen de Amerikaanse legerbases te sluiten. Bovendien loopt Moskou dan de kans de Centraal-Aziatische leiders zozeer tegen zich in het harnas te jagen dat ze zich helemaal van Rusland afkeren. De liberalen betogen dat Rusland meer te winnen heeft bij samenwerking in Centraal-Azië dan bij confrontatie. 'Met Afghanistan, Iran en Irak op onze flank zouden we eigenlijk blij moeten zijn als ze blijven', zei Sergej Karaganov, een buitenlandexpert . In hun ogen is het geen slechte zaak dat de VS de kosten op zich nemen om de stabiliteit in Centraal-Azië te waarborgen terwijl Russische bedrijven verdienen aan de Kaspische olie.

Poetin lijkt zich te hebben neergelegd bij het Amerikaanse argument dat de olie- en gasvoorraden groot genoeg zijn om iedereen te laten profiteren. Rusland heeft zijn pogingen om de aanleg van een nieuwe pijpleiding te blokkeren, opgegeven. In plaats daarvan doet Poetin zijn uiterste best te zorgen dat Russische bedrijven een zo groot mogelijk aandeel krijgen in de exploitatie van de olierijkdom. De Centraal-Aziatische landen en de westerse oliemaatschappijen hebben op hun beurt gemerkt dat projecten beter van de grond komen met Russische hulp.

Ironisch genoeg is het Vladimir Zjirinovski, het enfant terrible dat ooit van leer trok tegen Amerikanen als 'tuig en lafaards', die pleit voor samenwerking. 'Er zit geen toekomst in om net als de communisten te roepen: ''Weg met de NAVO, weg met de VS, weg met het Westen''. Laten we eerlijk zijn. Met wie willen we verder u Met Bin Laden? Met de Chinezen?'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.