Russen vieren bloedige nederlaag als grootse triomf

Ter herdenking van de Slag bij Borodino (1812) speelden Russen de strijd tussen de Russische soldaten en de legers van Napoleon zondag in vol ornaat na. In Rusland wil de nieuwe generatie volgens historicus Aleksej Koeznetsov vooral trots zijn op het moederland.

'Het vieren van de Slag bij Borodino als geweldige overwinning past in een Russische traditie', zegt historicus (en docent aan een gymnasium in Moskou) Aleksej Koeznetsov lachend. 'Zo kijken we ook terug op de Slag bij Koelikovo in 1380 tegen de Mongolen, ook al heersten die daarna nog een eeuw over de Russen.'


De Slag bij Borodino was de culminatie van Napoleons zegetocht door Europa. Het bleek 'een slag te ver'. Aan de vooravond van de winter en diep in tsaristisch Rusland, in de omgeving van het gehucht Borodino (op 110 kilometer van Moskou) kozen tsaar Aleksander I en de Russische generaal Koetoezov eindelijk voor een krachtmeting. Twee legers van in totaal 250 duizend soldaten stonden tegenover elkaar en het geschatte dodental van tussen de 67 en 95 duizend man bleef lang ongeëvenaard. Kort na afloop bereikte Napoleon Moskou, maar hij kreeg geen vredesverdrag van de tsaar en de stad werd in brand gezet. De daaropvolgende terugtocht onder winterse omstandigheden decimeerde de Grande Armée.


Om met de deur in huis te vallen: wie heeft de slag gewonnen?

'Formeel boekte Napoleon op het slagveld een monumentale overwinning. Het directe resultaat was de inname van Moskou kort daarop. Maar zijn belangrijkste doel, de instorting van het Russische leger, bereikte Napoleon niet. Sommige historici zeggen dat Koetoezov de slag wel moest leveren: na al het terugtrekken, eiste Rusland een veldslag. Achteraf kun je concluderen dat het een Russische overwinning was, want de Russen konden zich de verliezen veroorloven - Napoleon niet. Het was het begin van zijn uiteindelijke ondergang.'


Hoe wordt sinds de Sovjettijd tegen Borodino aangekeken?

'Eind jaren dertig keerde Stalin zich af van het internationalisme en koos voor nationalisme. Hij besefte dat de kracht daarvan veel groter was. En tijdens de Tweede Wereldoorlog ging de officiële propaganda spreken over helden uit het glorieuze Russische verleden, zoals Koetoezov - lieden die voorheen als dienaren van een bloedig regime werden beschouwd.


'De grootse herdenking van Borodino past ook perfect in het imperiale denken van president Poetin. Mentaal behoort Poetin honderd procent tot de Sovjet-Unie. Voor hem is een imperium - communistisch of niet - de meest logische vorm voor de Russische staat. Hij gaat er waarschijnlijk terecht van uit dat heel veel Russen deze gedachte steunen. In de trant van: dondert niet dat we arm zijn, maar laat de rest van de wereld ons vrezen.'


Hoe heeft Tolstoj's Oorlog en Vrede de Russische zienswijze van de slag beïnvloed?

'Tolstoj heeft de slag behalve beroemd ook populair gemaakt. Patriottisme speelt bij Tolstoj een grote rol en als hij het over adellijke kringen heeft, mogen we hem geloven. De liefde van Andrej en Pierre voor hun land - als iets wat ze soms zelf niet kunnen verklaren - beschrijft Tolstoj heel knap. Want patriottisme is, net als de liefde, een gevoel dat zich moeilijk laat beschrijven.'


Over de schaduwzijden van de Russische geschiedenis hoor je weinig. Hoe denken uw leerlingen daarover?

'Onze leerlingen zijn liberaler dan het Russische gemiddelde, en westers georiënteerd. Maar de gemiddelde student heeft geen zin om na te denken over de slechte perioden in onze geschiedenis. Zij zeggen: 'Wij willen trots zijn op ons land.' Om wat, maakt niet zoveel uit: olympische medailles, Gagarin of de overwinning op de fascisten. Studenten zijn rationeler geworden: ze willen gelukkig en succesvol zijn. Ze willen geen negatieve emoties. Aangezien de Russische geschiedenis vol negatieve emoties zit - hoe dieper je graaft, hoe erger het wordt - is de belangstelling daarvoor minimaal.'


Dat is goed nieuws voor Poetin, want de oppositie schetst een inktzwart beeld van het huidige Rusland.

'Absoluut. Een verandering van het schoolmenu veroorzaakt meer commotie dan een nieuwe wet die het recht om te demonstreren aan banden legt. De mensen die gingen demonstreren, voelden zich persoonlijk beledigd door Poetins terugkeer. Maar de meeste Russen hebben te veel andere problemen. (Lacht.) Poetin is een te klein figuur om ons wakker te schudden. Wij hebben een Dzjengis Khan of Hitler of Napoleon nodig.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden