Russen klem tussen mafia en Jeltsin

'WIE ZAL DE volgende zijn?' Met die vraag doorbrak de televisie-presentator gisteravond de stilte die in acht werd genomen voor Vladislav Listjev....

'We liepen iemand voor de voeten,' zo vertaalde de voorzitter van de raad van bestuur van Ostankino het motief voor de moord in mafia-taal. Om er even later aan toe te voegen: 'Het is oorlog. Een oorlog van politici, van de autoriteiten, van zakenlieden en van verscheidene mafia-groepen'.

Vladislav Listjev was nauw betrokken bij een ingrijpende reorganisatie van Ostankino. President Jeltsin bepaalde in november per decreet dat de zender op 1 april van staatsgeleide omroep tot publieke zender moet zijn omgevormd. Listjev zou als directeur de leiding krijgen over de nieuwe Publieke Russische Televisie (PRT), die Ostankino op Kanaal 1 vervangt. De staat behoudt 51 procent van de aandelen, de rest wordt aangeboden aan privé-ondernemingen.

Een maand voordat dit rond moest zijn, zorgde Jelstin voor een onverwachte complicatie toen hij opeens sigaretten- en drankreclames in de media verbood en daarmee dus ook Ostankino van een belangrijke inkomstenbron beroofde. De zender besloot hierop alle advertenties te weren totdat de richtlijnen werden verduidelijkt. Maar achter de schermen werkte Listjev al enige tijd aan de oprichting van een eigen advertentie-afdeling, een initiatief dat zijn televisiestation inmiddels al miljoenen zou hebben opgeleverd nog voordat het bestaan ervan officieel was gemaakt.

Ook in dit verband wordt in Moskou al weer gesproken in termen van oorlog. Oorlog om de aandelen, oorlog om advertenties, oorlog om macht en invloed en Listjev zat er midden in.

De voormalige Sovjet-zender Ostankino is te ontvangen in een groot deel van de voormalige Sovjet-Unie en de nieuwe Publieke Televisie heeft een kijkerspotentieel van rond de 200 miljoen. Zeker met het oog op de parlementsverkiezingen eind dit jaar en de presidentsverkiezingen in 1996 is dit een belangrijk gegeven. 'Wie het Kremlin wil innemen, moet eerst Ostankino veroveren,' heette het al in de wandelgangen. En wie Ostankino heeft - de oude Sovjet-mafia - geeft het niet zonder slag of stoot op.

Maar ook degenen die de macht van het geld ver boven politieke invloed verkiezen, hebben hun kannonnen op het tv-station gericht. Was het begrip reclame een paar jaar geleden alleen in een woordenboek te vinden, in het huidige Rusland kun je met geen mogelijkheid meer om het fenomeen heen. In het hele land zijn kale muren in billboards veranderd, metro-treinen en trolleybussen zijn bepleisterd met verkoopleuzen, maar van alle mogelijkheden om zijn boodschap uit te dragen kiest de nieuwe Russische ondernemer vóór alles voor de televisie.

Met zijn plannen om de lucratieve verkoop van reclame-zendtijd onder controle van zijn tv-station te brengen, haalde Listjev een streep door de rekening van duistere tussenfiguren die in de economische wildernis fortuinen vergaren met de illegale verkoop van zendtijd aan adverteerders. En in deze van corruptie, misdaad en geweld vergeven samenleving waar 'afrekeningen' gewoon beginnen te worden, moet je je er goed van vergewissen wie je vijanden zijn, zeggen collega's achteraf.

Russische mediaspecialisten spreken van een nieuwe aanslag op de persvrijheid na de moord in oktober op verslaggever Dmitri Cholodov, die een corruptiezaak in het leger onderzocht. Nog steeds zijn de daders niet gegrepen.

Een door president Jeltsin gelast onderzoek naar de toedracht rond Listjevs dood moet opheldering bieden. Wat woensdagavond wel nog eens pijnlijk duidelijk werd, is de groeiende invloed van de georganiseerde misdaad binnen de Russische samenleving en de evenredig groeiende paniek onder de burgers.

De televisiezender NTV die het nieuws woensdagavond bekend maakte, werd overstelpt met telefoontjes van aangeslagen kijkers die naar aanleiding van de moord hun beklag deden over de wetteloosheid en de chaos die de veranderingen met zich hebben gebracht. De aanslag werd veelvuldig in verband gebracht met de onder de bevolking hoogst impopulaire interventie in Tsjetsjenië.

Tal van Russen zijn gaan twijfelen aan het heil van de vrijheid die in de plaats is gekomen van zeventig jaar communisme. De hervormingen waarvoor Vlad Listjev zich energiek heeft ingezet, hebben het land in hun ogen slechts armoede en onzekerheid, criminaliteit en stuurloosheid opgeleverd.

Een emotionele president Jeltsin voelde het klimaat van angst gisteren maar al te goed aan. 'Vladislav Listjev kwam onze huiskamers binnen met een scherpe blik en een vriendelijke glimlach. Hij heeft getracht ons vrede en geluk te brengen. Hij is niet langer onder ons', begon hij. Om erop te laten volgen: 'Omdat we bang waren ervan beschuldigd te worden Rusland te veranderen in een politiestaat, hebben we te weinig maatregelen genomen tegen de misdaad'.

Het is te hopen dat deze laatste moord door Jeltsin - dan wel zijn mysterieuze kring van machtige adviseurs - niet wordt aangegrepen als rechtvaardiging voor de invoering van een autoritair regime in Rusland. Want we mogen wel zeggen dat dat het laatste is wat Vladislav Listjev zou hebben gewild.

Karin Veraart

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.