Russen gaven Derde Rijk de genadestoot

Het was Stalins Rode Leger dat er in mei 1945, ten koste van zware verliezen, in slaagde Hitlers hoofdstad Berlijn te veroveren....

Van onze correspondent

Bert Lanting

MOSKOU

Nu mag ik niet meer doodgaan, nu niet meer. Dat was het gevoel dat Vladimir Gvozd bekroop, toen hij na bijna vier jaar vechten in het Rode Leger aan de Oder stond, op nog geen zestig kilometer van Berlijn. 'Het was precies het gevoel dat ik ook in de eerste dagen van de oorlog had', vertelt Gvozd, nu luitenant-generaal in ruste.

'In het begin was ik bang het leven te verliezen, omdat ik wilde zien wat oorlog was. Ik was beroepsmilitair, dus ik wilde wel eens weten hoe het in het echt was, de oorlog. Maar toen we bij Berlijn kwamen, bekroop mij de angst om te sterven omdat ik wilde zien hoe de vrede zou zijn, een wereld zonder Hitler en zonder tanks.'

Gvozd, nu 85 jaar oud, was een van de 2,5 miljoen Sovjet-militairen die aan de slag om Berlijn deelnamen. 'Het was een ongelooflijk gevoel aan de Oder te staan. Berlijn was vlakbij, zestig kilometer nog maar, alsof het een uitje was. Het was een heerlijk gevoel, niet zomaar een geur, maar iets dat je met heel je lichaam, met al je zintuigen doorvoelde. Het was bijna voorbij.'

Als chef van de inlichtingenafdeling van het Derde Stoottroepenleger was Gvozd nauw betrokken bij de voorbereidingen voor het slotoffensief tegen Berlijn, dat op 16 april 1945 begon. 'Wij waren op dat moment al heer en meester in de lucht, zodat we een goed beeld hadden van de sterkte van de Duitsers en de verdedigingslinies rond Berlijn.'

Tegenover de bijna 2,5 miljoen man van het Rode Leger stonden één miljoen Duitse militairen. Ook in andere opzichten was het Rode Leger in het voordeel: het had vier maal zoveel tanks en artillerie . 'Maar de Duitse verdedigingslinies waren enorm sterk. Berlijn met zijn voorsteden was één groot bolwerk, heel moeilijk in te nemen', zegt Gvozd.

'En ook al begrepen de Duitse militairen wel dat het einde nabij was, zij waren toch bepaald niet gedemoraliseerd. De Duitse propaganda maakte hen iedere dag bang met berichten over vreselijke wreedheden van het Rode Leger.'

De slag om Berlijn begon in de vroege ochtend van de 16de april. Langs heel het front vielen de Sovjet-troepen aan: het Eerste Oekraiense Front van maarschalk Konev in het zuiden, Rokossovski's Tweede Witrussische Front in het noorden en daar tussenin de troepen van het Eerste Witrussische Front onder leiding van maarschalk Zjoekov. Zij openden de hoofdaanval op Berlijn vanaf het bruggehoofd dat de Russen bij Küstrin op de westelijke oever van de Oder hadden weten te vestigen.

De Duitsers waren 'totaal van de kaart' door het geweld van de aanval van het Rode Leger, aldus Gvozd. 'Zulke zware artilleriebeschietingen hadden ze nog nooit meegemaakt. De eerste twee dagen lagen de Duitse troepen vrijwel permanent onder vuur van onze artillerie.'

Al aan het einde van de tweede dag braken Zjoekovs troepen door de buitenste verdedigingslinie van de Duitsers heen en op 20 april daalden de eerste Russische artilleriegranaten op Berlijn neer. 'Een verjaardagscadeautje voor de Führer', zegt Gvozd smalend. Vijf dagen later hadden de Sovjet-troepen de stad omsingeld en stonden Zjoekovs troepen op nog maar een paar kilometer van de Rijkskanselarij en Hitlers bunker.

Op 1 mei hesen twee sergeanten uit het Derde Stoottroepenleger, Jegorov en Kontari, de rode vlag op de Rijksdag, het gebouw van het Duitse parlement. Het was vlag nummer vijf: ieder van de negen Sovjet-divisies die in Berlijn streden had een speciaal vervaardigde 'overwinningsvlag' gekregen met de opdracht die op het gebouw te planten. Daags erna, vandaag precies vijftig jaar geleden, capituleerden de Duitse troepen in Berlijn.

Bijna 80 duizend Sovjet-soldaten kwamen bij de slag om Berlijn om het leven, 275 duizend soldaten raakten gewond. Het komt erop neer dat het Rode Leger tijdens de Berlijnse operatie iedere dag één divisie verloor. Aan Duitse kant vielen bijna tweemaal zoveel doden. Vooral tijdens de strijd in het centrum van Berlijn vielen enorm veel slachtoffers: de Sovjet-soldaten moesten de gebouwen vaak verdieping voor verdieping en kamer voor kamer veroveren.

'Het is een uiterst pijnlijk vraagstuk, maar er zouden waarschijnlijk veel minder doden zijn gevallen als Stalin de aanval op Berlijn niet had geforceerd', zegt militair historicus Pavel Tsjevela. 'Het was een politiek besluit. Uit militair oogpunt zou het beter zijn geweest te wachten en meer tijd te nemen voor de voorbereiding van het offensief. Stalin wilde domweg voorkomen dat de Britten Berlijn zouden innemen.' Het Rode Leger kreeg van Stalin twee weken de tijd om de stad in te nemen. 'Stalin hield van feestdagen, daarom moest de strijd op 1 mei voorbij zijn.'

Tsjevela wijst er echter op dat ook bij de Britten politieke motieven met het naderen van het einde van de oorlog steeds meer gingen meespelen. 'Churchill noteerde in maart al dat nu Hitler bijna verslagen was, de belangrijkste taak de strijd tegen de Sovjet-Unie en het communisme zou worden. Met het oog daarop moesten de Britse troepen zo snel mogelijk Berlijn zien in te nemen.'

Ook al hadden Zjoekov en Konev hun bedenkingen tegen de haast waarmee Stalin de hoofdstad van het Derde Rijk wilde innemen, ze durfden er geen bezwaar tegen te maken. 'Montgomery vertikte het eens om bij Churchill te komen, omdat hij het te laat vond: hij ging altijd om tien uur naar bed. Stel je voor dat Zjoekov zoiets tegen Stalin had gezegd'

Gvozd bekijkt de historie van een andere kant, hij heeft er - of hij wilde of niet - in meegespeeld. 'Iedere eenheid, iedere soldaat die aan de Oder stond, hoopte dat het bevel zou worden 'op naar Berlijn' Iedereen begreep de betekenis daarvan: het einde van de oorlog', zegt hij.

De laatste weken van de oorlog is hij vooral bezig geweest met de vraag: waar is Hitler? 'Wij moesten uitzoeken of Hitler nog in Berlijn was of de stad uit gevlucht was. Dat zou het moreel van de Duitse troepen een enorme klap gegeven hebben', zegt Gvozd.

Maar uit alle verhoren van krijgsgevangenen bleek dat Hitler nog in de bunker onder de Rijkskanselarij zat. 'Op de 30ste april gingen er geruchten dat Hitler dood was, maar wij konden natuurlijk niet nagaan of dat waar was.' De bevestiging kwam in de nacht van 30 april op 1 mei, toen generaal Krebs, de chef van de generale staf, contact zocht met de bevelhebbers van de Sovjet-troepen en hun meedeelde dat de Führer zelfmoord had gepleegd.

Hitler had de hand aan zichzelf geslagen toen duidelijk werd dat het Twaalfde Leger van generaal Wenck, dat van het front bij de Elbe tegen de Amerikanen was teruggeroepen om Berlijn te redden, was vastgelopen.

'Maar daarmee was het voor ons niet afgelopen. Wij moesten zijn lijk hebben, zodat we konden laten zien dat hij echt dood was', aldus Gvozd. Nadat de Sovjet-troepen op 2 mei de Rijkskanselarij hadden ingenomen, grendelden zijn mannen het gehavende gebouw meteen af en begonnen ze het personeel te verhoren. Hitlers lijk moest in een van de bomkraters in de tuin van de Rijkskanselarij liggen.

'De eerste die we vonden was Goebbels. Ik herkende hem meteen van de karikaturen, ook al had hij een vreemde donkere kleur. Hij zag eruit als een gerookte kip', herinnert Gvozd zich.

Even verderop meende de Duitse vice-admiraal Voss, die er door de Russen bijgehaald was om Goebbels te identificeren, de lijken van Hitler en Eva Braun te zien liggen. Maar Voss begon meteen te twijfelen en later kwam inderdaad vast te staan dat het niet Hitler was - de gestopte sokken die de man droeg wekten al argwaan - maar een van de koks van de Führer.

Een paar dagen later werden de verkoolde lijken van de Führer en zijn minnares alsnog gevonden. 'Dat was een mooi moment', zegt Gvozd. 'Iedereen heeft zijn tijd, ook iemand die het vlak daarvoor nog over de Endsieg had. Je voelde voldoening dat niet alleen Berlijn gevallen was, maar dat het ook gedaan was met de grondleggers van het Derde Rijk.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden