analyserusland - belarus

Russen begrijpen de onvrede van hun Slavische broeders en zussen in Belarus niet

De Russische president Vladimir Poetin en de Belarussische president Aleksandr Loekasjenko planten een blauwspar bij een oorlogsmonument nabij Moskou, juni dit jaar. Beeld Mikhail Klimentyev / TASS / Getty

Vladimir Poetin heeft De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko beloofd dat zijn troepen klaarstaan om te hulp te schieten, mocht het nodig zijn. Wat vinden de Russen eigenlijk van de onrust bij de buren?

Moskovieten hangen in het weekend graag rond bij ‘de Vriendschap der Volkeren’, een reusachtige fontein met in een cirkel zestien goudkleurige vrouwenbeelden. Een vrouw per Sovjet-republiek, is de gedachte, met een gezamenlijke ereplek voor de drie Slavische zussen in het gezelschap: die uit Rusland, Oekraïne en Belarus. De broeder- en zusternaties, zeggen de mensen rond de fontein. Maar buiten de fontein is er weinig over van de familieliefde: na het gewapende conflict met Oekraïne zet Rusland nu ook de band met Belarus op het spel.

De Belarussen maken met wekenlange massademonstraties duidelijk dat ze af willen van president Aleksandr Loekasjenko. Zondag trokken ze weer de straat op, ondanks martelingen, zeker zes doden en de dreiging van nieuw geweld door de veiligheidsdiensten – Loekasjenko moedigt de oproerpolitie inmiddels aan met een automatisch geweer in zijn rechterhand. Maar voor solidariteit kunnen de Belarussen niet rekenen op de broers en zussen in het oosten.

Integendeel: Rusland is bezig om Loekasjenko aan de macht te houden. Het Kremlin stuurde al veiligheidsadviseurs en informatietroepen naar Minsk. Afgelopen donderdag zei president Poetin dat hij op verzoek van Loekasjenko ook ‘een speciale politie-interventiemacht’ geformeerd heeft om in te grijpen ‘als dat nodig is’.

De Belarussische president Aleksandr Loekasjenko (links) en zijn Russische ambtsgenoot Vladimir Poetin tijdens een ontmoeting in februari van dit jaar in de Russische badplaats Sotsji.Beeld Xander Zemlianichenko / Reuters

De steun voor Loekasjenko komt niet alleen van regeringsniveau. Ook de Russische bevolking staat aan de kant van Loekasjenko, zo stelt een peiling van het onafhankelijke peilbureau Levada. Van de ondervraagden wil maar liefst 57 procent dat Loekasjenko president blijft in Belarus. Slechts 17 procent wil een ander. Het harde politieoptreden tegen de vreedzame bevolking is gerechtvaardigd, zegt een afgetekende meerderheid.

Daarmee lijkt Loekasjenko nu meer aanhang te hebben in Rusland dan in Belarus. En die kan genoeg zijn om aan de macht te blijven – zonder steun en garanties aan van Moskou was de alleenheerser mogelijk al gevallen toen zelfs de arbeiders van staatsfabrieken hem in zijn gezicht begonnen uit te jouwen.

Loekasjenko mag van Poetin niet vallen, in elk geval niet voordat er een opvolgingsplan is waar Rusland genoegen mee neemt. Een democratische revolutie in Belarus is een angstbeeld voor de Russische president. Want wat in Belarus kan, kan mogelijk ook in Rusland.

Oproerpolitie in Minsk, 23 augustus. Beeld Misha Friedman / Getty

Opvallende gelijkenissen

Poetins presidentschap vertoont veel gelijkenissen met dat van Loekasjenko. Beide duren lang: dat van Poetin sinds 2000, dat van Loekasjenko sinds 1994. Beide zijn autoritair, al is dat van Loekasjenko openlijk dictatorialer. En beide beloven een zekere stabiliteit, zolang de inwoners zich afzijdig houden van de politiek. Loekasjenko belooft stabiliteit in een Sovjet-republiek, Poetins belooft stabiliteit in een wereldmacht, onder meer door de oorlogsoverwinning uit de vorige eeuw neer te zetten als de belangrijkste bron van trots voor de huidige bevolking.

De ontwikkelingen in Belarus laten zien hoe snel de systemen kunnen instorten. Loekasjenko’s autoriteit zeeg in een paar dagen ineen nadat hij al langere tijd de stabiliteitsbelofte niet meer had kunnen waarmaken door economische problemen, en bestaat nu alleen nog voor de veiligheidsdiensten. Poetin staat er in eigen land beter voor, maar kampt ook met groeiende ontevredenheid. Zijn populariteitsrating ligt nog iets boven de 50 procent en is in 20 jaar nog nooit zo laag geweest. Ten westen demonstreren de Belarussen en in het oosten van zijn eigen land, in de stad Chabarovsk, houden tienduizenden Russen al zes weken op rij demonstraties die zich al snel rechtstreeks tegen Poetin keerden. Volgens critici van de president is het dan ook geen toeval dat oppositieleider Aleksej Navalny juist nu is vergiftigd – Navalny ligt nog steeds in coma in een Berlijnse kliniek.

‘Inmenging van het Westen’

Poetin en Loekasjenko leggen de schuld van de onrust in Belarus bij het buitenland. Zouden ze de schuld in het binnenland zoeken, dan komen ze al snel uit bij hun eigen niet-hervormbare systemen. Staatsmedia zetten de demonstranten neer als ‘provocateurs’ die samenwerken met het Westen. In Belarus gelooft bijna niemand die voorstelling van gebeurtenissen, aangezien de inwoners zelf uit eigen wil op straat staan, maar Russen zijn wel ontvankelijk voor de theorie: 39 procent van de bevolking denkt dat de demonstraties in Belarus een gevolg zijn van ‘provocaties van buitenlandse krachten’, aldus de Levada-peiling. Slechts een kwart gelooft dat de Belarussen demonstreren omdat ze na 26 jaar genoeg hebben van Loekasjenko.

Maria Kolesnikova, een van de leiders van de oppositie in Belarus, afgelopen zondag in Minsk.Beeld AP

Het wantrouwen in westerse democratieën is in Rusland te diep door de lange rivaliteit met het Westen en de dagelijkse propaganda. Sergej Lavrov, de Russische minister voor Buitenlandse Zaken, zei vorige week in gesprek met studenten dat het Westen poogt om een bloedige revolutie te ontketenen in Belarus. ‘Sommige krachten willen de vreedzame gang van zaken in Belarus gewelddadiger maken, bloedvergieten uitlokken en de gebeurtenissen verschuiven naar een Oekraïens scenario.’

Ieder teken van solidariteit of bemiddelingspoging uit andere landen wordt door de Russische staatsmedia dankbaar ingezet als bewijs van die stelling. In Litouwen vormden tienduizenden mensen vorige week een 30 kilometerslange sliert van hoofdstad Vilnius tot de grens met Belarus. ‘Wij zijn met jullie, vrij Belarus, en wij steken onze hand uit naar jullie’, zei de Litouwse president in de sliert. Het dankbaarste materiaal voor de Russische staatsmedia vormde een rondreis van Amerika’s viceminister van Buitenlandse Zaken door buurlanden van Belarus.

In Belarus zouden de inwoners het graag even stellen zonder vriendschap der volkeren.

Meer over de situatie in Belarus

Belarussen gaan ondanks toenemende repressie toch weer massaal de straat op
De Russische president Vladimir Poetin heeft politie-eenheden klaarstaan om de Belarussische president Loekasjenko bij te staan, als protesten uit de hand lopen. Deze steun leidt tot een hardere aanpak tegen demonstranten, die zondag desondanks weer massaal de straat op zijn gegaan.

EU hoopt met bemiddeling grip te houden op Belarus, maar Russische inmenging blijft ‘olifant in de kamer’
De Europese Unie hoopt – om de indruk van een geopolitieke confrontatie met Rusland weg te nemen – op een bemiddelingsrol in Belarus van de OVSE, de enige club waar alle Europese landen deel van uitmaken. Maar in Minsk en Moskou staan de ontwikkelingen niet stil.

Wat voor leider is Aleksandr Loekasjenko?
Hij is al tijden de langstzittende leider in Europa en sinds vorig jaar zelfs recordhouder in de voormalige Sovjet-Unie. Maar nu staat Aleksandr Loekasjenko (65) op het randje van de afgrond. Wat voor leider is hij? Waarom had hij het tij zo lang mee en gaat het nu mis?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden