Ruslands Weimar-syndroom

ROGER COHEN

Sergej Karaganov, een prominente Russische buitenlandexpert van de Hogere School voor Economie in Moskou, gaf onlangs een nuttige toelichting op het gevoel van vernedering en omcirkeling van zijn land, die ik hier citeer: 'De breuk komt door de weigering van het Westen om de Koude Oorlog de facto of de jure te beëindigen sinds de Sovjet-Unie een kwart eeuw geleden instortte', schreef hij in Izvestia. 'In die tijd heeft het Westen voortdurend geprobeerd zijn zone van militaire, economische en politieke invloed te vergroten door middel van de NAVO en de EU. Russische belangen en tegenwerpingen werden botweg genegeerd. Rusland werd behandeld als verslagen macht, hoewel we onszelf niet als verslagen zagen. Een softe variant van het Verdrag van Versailles werd ons land opgelegd. Rusland kreeg in niet mis te verstane bewoordingen te horen dat het een bescheiden rol in de wereld zou spelen. Dit moest wel een Weimar-syndroom creëren - bij een grote natie wiens waardigheid en belangen waren vertrapt.'

Het land waarover het hier gaat is het grootste ter wereld, een Euraziatische macht wiens communistische rijk zich westelijk uitstrekte tot Berlijn, en dat mensen onderwierp aan een geestdodende totalitaire onderdrukking. Dit met Goelag-kampen vergeven Sovjet-rijk was een 'samenzwering van stilte', in de woorden van de dichter Czeslaw Milosz, 'waar een woord van waarheid weerklonk als een pistoolschot'.

Rusland is ook een land dat na de val van de Berlijnse Muur door het Westen werd opgenomen in de G8 (tot de recente annexatie van de Krim); dat sinds 1991 onderwerp is van toenaderingspogingen door Washington en de NAVO, inclusief initiatieven die uitmondden in de Navo-Rusland Raad.

Waar de VS en Europa evenwel niet toe bereid waren, was het uithollen van de alliantie in naam van een dromerige 'Unie van Europa' - Karaganovs woorden - die zou leiden tot 'een verbinding van Europese zachte macht en technologie met Ruslands delfstoffen, politieke wil en harde macht'. Noch was het Westen bereid, en terecht, om zijn rug te keren naar voormalige vazalstaten van de Sovjet-Unie, van Polen tot Estland, die streefden naar garanties tegen hernieuwde onderwerping en naar het vooruitzicht op een beter leven dat ze alleen binnen de EU en de NAVO dachten te kunnen krijgen. Misbruik schept voorzichtigheid. Deze landen, die lang waren uitgehold, wilden hun veiligheid, vrijheid en rechtsstaat met gewapend staal onderschreven zien.

Ruslands annexatie van de Krim en de voortgaande acties van een Russische vijfde colonne in de 'Volksrepubliek van Donetsk' tonen de wijsheid van hun keus aan. De uitbreiding via de NAVO en de EU van een vrij Europa is de belangrijkste Amerikaanse en Europese diplomatieke prestatie sinds 1989.

Wat nu? Een gevoel van vernedering, al dan niet geworteld in de realiteit, is een enorme katalysator voor geweld. Dat was zo in de Weimar Republiek, waar de herstelbetalingen en concessies uit het Verdrag van Versailles van 1919 een explosieve situatie creëerden. En het was ook zo in Servië ten tijde van het uiteenvallen in 1991 van Joegoslavië, een land dat Servië altijd had beschouwd als een verlengstuk van zichzelf. De blinde koorts die Slobodan Milosevic opwekte, was geworteld in de vermeende noodzaak van de wederopstanding van Servische grootsheid; het middel bestond uit de verwoestingen in Bosnië.

Dat delirium was pas na tien jaar uitgewerkt. Het is onwaarschijnlijk dat de Russische variant sneller voorbijgaat. Poetins nationalistische golf is een masker voor talrijke problemen - demografische neergang, corruptie, een gecoöpteerde rechtspraak, een gemuilkorfde pers, een oligarchische op delfstoffen gebaseerde economie die niet gediversifieerd is - maar daarom niet minder virulent. Tegenover zo'n assertief Rusland zou er niets gevaarlijker zijn dan Amerikaanse zwakte.

Dus toen president Obama, in antwoord op een recente vraag of zijn verklaring dat de VS de door Japan gecontroleerde Senkaku-eilanden in de Oost-Chinese Zee zouden beschermen, het trekken van een nieuwe 'rode lijn' riskeerde, een ontwijkend antwoord gaf - inclusief de hypothese dat Amerika wellicht niet 'militair geëngageerd' wilde raken - deed hij iets gevaarlijks. In Azië, net zoals in het Balticum, is de Artikel V-garantie van een gezamenlijk militair antwoord op elke aanval op een bondgenoot cruciaal. De Amerikaanse verdragen moeten bestaan uit woorden die klinken 'als een pistoolschot', anders kan de gewelddadige chaos zich ver buiten Oekraïne verspreiden.

© The New York Times

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden