Ruslands oude garde strijdt laatste strijd

De Russen kiezen in juni een nieuwe president, en nu staat al vast dat de middelmaat zal overwinnen, meent Jevgeni Jevtoesjenko....

OVERAL waar sprake is van nationalisme duiken ook boemannen op. Begin maart eiste een Amerikaanse NAVO-medewerker een verhoging van de militaire uitgaven met honderden miljoenen dollars. De alliantie moest zich voorbereiden op 'de nieuwe Koude Oorlog'. De oproep was een godsgeschenk voor de zogeheten Russische patriotten, die onlangs in de Doema voor het herstel van de oude Sovjet-Unie stemden. Zij hebben evenzeer een boeman nodig als hun Amerikaanse tegenhangers.

Zo nu en dan begrijpen Russen en westerlingen elkaar gewoonweg niet goed. Zulke misverstanden kunnen tot nodeloze confrontaties leiden. In de periode voorafgaand aan de Russische verkiezingen van juni lijkt zoiets zich weer voor te doen. We spelen totaal verschillende spelen, maar zijn zo naïef te geloven dat het spel en de regels overal dezelfde zijn.

Laat ik dit duidelijk maken aan de hand van een grap. Ze werd me ooit verteld door een vrachtwagenchauffeur in een Wendy's hamburgertent, ergens tussen Tulsa en Oklahoma City. Gorbatsjov en Reagan speelden schaak. Nadat Gorbatsjov de koningin had gepakt, stelde hij Reagan beleefd voor het op te geven. 'Maar waarom zou ik', vroeg die met een superieure grijns. Waarop hij een spel pokerkaarten uit zijn zak trok, die met een sluwe blik voor Gorbatsjovs gezicht heen en weer zwaaide en zei: 'Ik heb nog vier andere koninginnen'.

Indien het Westen de gebeurtenissen in Rusland tot aan de verkiezingen goed wil begrijpen en er navenant op wil reageren, kan het beter niet met Amerikaanse kaarten op het Russische schaakbord spelen. Hoe staan de zaken op het Russische schaakbord er dan voor?

Ten eerste: er zijn geen koningen. Geen van de kandidaten zal 51 procent van de stemmen vergaren. Jeltsin is misschien te verkiezen boven Zjoeganov en die weer boven Zjirinovski. Maar geen van hen is goed genoeg om met een overtuigende marge te winnen.

De panische vrees in het Westen over een mogelijke overwinning van de communisten slaat nergens op. Alle serieuze kandidaten zijn min of meer communistisch. Het zijn ofwel 'voormalige communisten', die zich als anti-communisten voordoen, of echte anti-communisten die zich als communist vermommen om gekozen te kunnen worden.

De Boris Jeltsin die in 1991 op de barricaden stond mag ik graag. Maar hij is ook de man die oorlog in Tsjetsjenië voert, die alle democraten van gewicht uit zijn regering zette, en die heen en weer zwalkt tussen besluiteloosheid en onvoorspelbaarheid. Met hem heb ik minder op.

Boris Jeltsin had de Sovjet-Unie niet moeten ontbinden. De republieken hebben namelijk nog nooit de kans gekregen hervormingen door te voeren zonder de dictatoriale inmenging van Moskou. Jeltsins besluit had bovendien een paar bloedige etnische conflicten tot gevolg. Maar hij verwerpt terecht de gedachte aan een 'gedwongen hereniging' (die sowieso niet te realiseren is).

Dus wie is Jeltsin? Hij is niets anders dan een communist die de communist in zichzelf voor de helft heeft onderdrukt. Dit is geen beschuldiging; ik constateer slechts een feit. Gezien zijn jarenlange partijcarrière kan het ook haast niet anders.

En wie is Zjoeganov? Hij is een halve communist die er in de ogen van gepensioneerde partijleden als een hele communist probeert uit te zien. Maar aangezien hij even afhankelijk is van leningen van westerse en Russische banken als Jeltsin, hoopt hij tegelijk dat de kapitalisten hem slechts als een kwart-communist beschouwen.

Hoe de verkiezingen ook uitpakken, Rusland zal zeker kapitalistisch blijven. De vraag is alleen welke gestalte het zal krijgen. Het socialisme met een menselijk gezicht hebben de Russen nooit weten te realiseren. Of ze wel een kapitalisme met een menselijk gezicht kunnen opbouwen, is nog een vraag. Maar op dit ogenblik ziet het er eerder naar uit dat het kapitalisme in Rusland een vermomd tsarisme wordt, of zelfs een dictatuur zoals het socialisme is geweest.

Waarom denkt niemand meer aan de stoutmoedige ideeën van Andrej Sacharov? Hij bepleitte een alternatieve, derde weg, oftewel een combinatie van kapitalisme en socialisme. Bedrogen als we zijn door de oude waanideeën, en bang dat we ons door nieuwe denkbeelden het hoofd op hol laten brengen, lijken we te kiezen voor een fantasieloos pragmatisme. Juist deze filosofische leemte zorgde ervoor dat allerlei ziektekiemen - zoals nationalisme, tribalisme, minderwaardigheidsgevoelens, hoogmoedswaan en het hysterische verlangen naar verloren grandeur - zich breed konden maken op het ontzielde lichaam van de Sovjet-Unie.

We hadden kunnen weten dat een lege ziel altijd gevaarlijker is dan een lege portemonnaie. Zoals overal ter wereld, is er ook in Rusland behoefte aan mensen die naast bestuurlijk talent een filosofische instelling hebben. Maar zoals overal elders, zijn ook in Rusland de verkiezingen tot een wedloop tussen middelmatigen verworden. En de wereld beoordeelt een land vervolgens, ten onrechte, naar de kwaliteit van zijn politici.

Op verkiezingsdag zal ik vermoedelijk op Jeltsin stemmen. Maar al m'n hoop is gericht op leden van een jongere generatie, die niet op de lijsten voorkomen. Een van hen is Boris Nemstsov, de gouverneur van Novgorod. Toen Boris Jeltsin 2,5 jaar geleden diens district bezocht, was hij zo onder de indruk van het succes van de economische hervormingen aldaar, dat hij uitriep: 'Hier ziet u de toekomstige president van Rusland.'

HELAAS was Jeltsin dit idee al snel weer vergeten. Onlangs kreeg Nemtsov nationale bekendheid doordat hij een miljoen handtekeningen wist te verzamelen onder een petitie waarin werd opgeroepen tot het stopzetten van de oorlog in Tsjetsjenië.

Hoe hard Rusland dit soort mensen ook nodig heeft, de tijd is nog niet rijp voor een nationale machtspositie van Nemtsov en zijn generatiegenoten. Eerst moeten de oude communisten hun laatste strijd nog strijden, de laatste schermutseling binnen een verdeelde clan die met de twintigste eeuw zal verdwijnen. Over vier jaar zijn ze allemaal van het toneel verdwenen.

Wanneer dit middelmatige zootje het veld heeft geruimd, kan de generatie die na de Koude Oorlog is geboren haar vleugels uitslaan. Niet alleen zal ze zakelijke betrekkingen met het Westen aanknopen; ze zal ook met een nieuwe filosofie komen waarin een sterke morele visie tegenover het agressieve tribalisme van de 21ste eeuw wordt geplaatst.

Ik ben er van overtuigd dat er, zelfs in Rusland, grote leiders opstaan die tegen hun tijd zijn opgewassen. Die hoop koester ik met de aanklacht van Carlyle in gedachten: 'een mens kan geen tragischer bewijs geven van zijn eigen kleinheid dan ongeloof in grote mannen.'

Zoals alle ware Russische patriotten, wacht ik vol ongeduld op die verkiezing, de verkiezing van de volgende generatie.

Jevgeni Jevtoesjenko is dichter, schrijver en cineast.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden