'Rusland stond op punt Nederland aan te vallen in N.-Guinea-conflict'

Nederland droeg Nieuw-Guinea maar net op tijd aan Indonesië over. Een Russische onderzeeër was al onderweg.

In augustus 1962 stonden de Indonesische strijdkrachten klaar om de Nederlandse troepen op Nieuw-Guinea aan te vallen. De Indonesische invasievloot kreeg actieve steun van de Sovjet-Unie. Zij werd beschermd door twaalf Russische onderzeeboten, waarvan de helft met Russische bemanning en Toepolev-bommenwerpers, eveneens deels bemand door Russen.


Op 15 augustus 1962, vandaag 50 jaar geleden, zou een Sovjet-onderzeeër zelfs op weg zijn geweest naar Manokwari om een Nederlands fregat te torpederen. Toen de onderzeeboot op tien mijl genaderd was, kreeg de bemanning plotseling de opdracht om terug te keren, aldus een voormalige Russische marinofficier. In New York was een akkoord bereikt: Nederland droeg de soevereiniteit over Nieuw-Guinea aan Indonesië over.


De steun van de Sovjet-Unie aan Indonesië speelde een cruciale rol in de ontknoping van het conflict over Nieuw-Guinea, stelt marineofficier en historicus Matthijs Ooms. Op twee manieren: dankzij de steun van Russische onderzeeërs en bommenwerpers durfde Indonesië een aanval op de Nederlandse troepen te riskeren. En door de Russische aanwezigheid voerden de Verenigde Staten de druk op Nederland op. Op het hoogtepunt van de Koude Oorlog, vlak voor de Cubacrisis, wilde Amerika tot elke prijs voorkomen dat het strategisch zo belangrijke Indonesië in de communistische invloedssfeer terecht zou komen. Door de overdracht van Nieuw-Guinea af te dwingen, zouden de Verenigde Staten het bewind van Soekarno te vriend kunnen houden. Uiteindelijk zwichtte Den Haag voor de Amerikaanse druk en de dreiging van een aanval op Nieuw-Guinea.


Het verhaal over de actieve betrokkenheid van Sovjet-militairen bij Nieuw-Guinea deed al langer de ronde. In 1999 publiceerde de Volkskrant een interview met drie voormalige Russische marineofficieren die vertelden dat zij destijds klaar stonden om de Nederlandse troepen aan te vallen. Onder Nederlandse historici werden deze onthullingen nooit erg serieus genomen. 'Zulke verklaringen werden afgedaan als praatjes waarvoor geen bewijs was', zegt Ooms. 'De toenmalig directeur van het Instituut voor Maritieme Historie, Van Royen, zei zelfs dat er geen Nederlands oorlogsschip aanwezig was in de baai van Manokwari. Uit de scheepslogboeken blijkt echter dat het fregat Hr. Ms. Evertsen daar lag.' De Russische bemoeienis wordt bevestigd door verklaringen van Russische en Indonesische betrokkenen. Ook de Nederlandse Marine Inlichtingendienst (Marid) blijkt op de hoogte te zijn geweest, aldus Ooms. Binnenkort zal Ooms op zijn onderzoek afstuderen als militair historicus aan de Universiteit van Amsterdam. Daarnaast verschijnt een publicatie in Het Marineblad.


In 1962 stonden Indonesië en Nieuw-Guinea lijnrecht tegenover elkaar. De regering van Soekarno beschouwde Nieuw-Guinea als een integraal onderdeel van Indonesië. Nederland hield vast aan zijn laatste kolonie in de Oost. Bovendien hamerden veel politici op het zelfbeschikkingsrecht van de Papoea's, die niet bij Indonesië wilden horen.


'Nederland begreep niet waar het conflict om draaide', zegt Ooms. 'De Nederlandse regering beschouwde het als een koloniale kwestie. In werkelijkheid was het een Koude Oorlogconflict'. De Verenigde Staten waren doodsbenauwd dat Indonesië in communistische handen zou vallen, na China, Noord-Korea, Noord-Vietnam en Laos. Die angst werd versterkt door de aanwezigheid van Russische onderzeeboten en bommenwerpers, bemand door Sovjet-'vrijwilligers'.


Russische invloed

De Nederlandse regering had weinig oog voor deze context, gelooft Ooms. 'In de ministerraad is nauwelijks over de Russische invloed gesproken. Waarschijnlijk geloofde de Marid dat de militaire betekenis van de Russische aanwezigheid gering was. Daarmee miskende zij echter het politieke belang van de Sovjetsteun. Dat was een blunder', zegt Ooms. Zoals Nederland eind jaren veertig niet begreep dat het koloniale tijdperk voorbij was, zo onderschatte het nu de invloed van de Koude Oorlog.


De Indonesische regering speelde het spel veel slimmer. De Russische steun was geheim - zo droegen de Sovjet-'vrijwilligers' Indonesische uniformen - maar tot ongenoegen van de Russen liet de Indonesische minister van Buitenlandse Zaken Soebandrio de Russische bereidheid tot actieve militaire steun uitlekken naar de Amerikaanse ambassadeur in Jakarta. Zo werden de Verenigde Staten maximaal onder druk gezet om hun bondgenoot Nederland tot een soevereiniteitsoverdracht te bewegen. Indonesië voorkwam daarmee een oorlog, met alle risico's van dien. Tegelijkertijd maakte het zich niet al te afhankelijk van de Sovjet-Unie. Zo wist Indonesië de supermachten bekwaam tegen elkaar uit te spelen.


Onvermijdelijk

Nederland gaf net op tijd toe. Anders was een oorlog onvermijdelijk geweest, denkt Ooms. 'De Indonesiërs waren heel gedreven. In 1962 werden parachutisten gedropt boven Nieuw-Guinea. Veel van die infiltranten kwamen om in de jungle. Toch gingen die infiltraties door. 'Soekarno had zijn hele prestige verbonden aan Nieuw-Guinea', aldus Ooms. Met Russische steun was Indonesië ook in staat geweest de technisch superieure, maar numeriek zwakke Nederlandse troepen te verslaan, denkt hij.


Nederlandse politici waren verbitterd over de afloop van de Nieuw-Guineacrisis, minister Luns van Buitenlandse Zaken voorop. Toen de Verenigde Staten even later om hulp in de Cubacrisis vroegen, gaf hij niet thuis. Volgens Ooms kan zijn studie bijdragen aan een beter begrip van de ontknoping in Nieuw-Guinea. 'Veel veteranen zien om in wrok. Ze voelen zich in de steek gelaten door Haagse politici en door de Amerikanen. Maar als je het conflict ziet in de context van de Koude Oorlog, en je ziet dat de Russen direct betrokken waren, besef je dat het niet anders had kunnen aflopen. Daarvoor was het strategisch belang van Indonesië voor de Amerikanen te groot.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden