Rusland kiest voor eigen, bedenkelijke weg

Rusland biedt op de dag dat het staatsbezoek van koningin Beatrix begint, een weinig rooskleurige aanblik. Het is niet gelukt Rusland bij het Europese project te betrekken en daarmee heeft Europa tot in lengte van jaren een ernstig probleem, vreest Frans Timmermans....

DE omwenteling in Midden- en Oost-Europa is ongekend succesvol. Het is pas elf jaar geleden en toch volgen alle landen inmiddels met vallen en opstaan de weg naar een pluriforme, democratische rechtstaat. Zo niet Rusland. Ondanks alle beweringen van het tegendeel, is duidelijk dat Rusland voor een ander pad heeft gekozen.

Het begin van het Europese integratieproces was daarom zo briljant omdat vlak na de Tweede Wereldoorlog landen die ieder voor zich steeds maar een doel voor ogen hadden gehad: de baas worden in Europa, dit doel wilden opgeven ten behoeven van de toekomst van alle Europese volkeren. Daarvoor moesten zij over hun eigen schaduw stappen, niet alleen omdat een eeuwenoude droom moest worden opgegeven, maar vooral omdat men de eigen veiligheid ook mede in de handen van anderen moest leggen.

Dit concept van lotsverbondenheid wordt inmiddels gedeeld door bijna heel Europa, inclusief de Baltische landen, maar niet in de rest van de voormalige Sovjet-Unie. Het is niet uitgesloten dat Rusland zich in een verre toekomst tot de Europese waarden bekeert, maar het beweegt zich nu niet bepaald in deze richting. Moskou ziet zijn veiligheid toch vooral gewaarborgd door een autocratische, centralistische staatsvorm, waarbij dominantie in een zo groot mogelijk deel van de voormalige Sovjet-Unie en zoveel mogelijk invloed in de rest van Europa uitgangspunten zijn. Landen als Wit-Rusland en Oekraine worden daarin meegezogen, hetgeen de mogelijkheid van een nieuwe Europese deling aan de Poolse oostgrens dichterbij brengt.

De oorzaken voor dit drama liggen vooral in Rusland zelf, maar hebben voor een deel ook te maken met een aantal ernstige weeffouten in de betrekkingen van Rusland met het Westen. De succesformule die president Poetin aan de macht heeft gebracht, is briljant in haar eenvoud. Hij weet moderniteit aan nationalisme te koppelen. Hij combineert de voordelen van de Sovjet-Unie: staatsalmacht, stabiliteit en trots, met de voordelen van flinterdunne maatschappelijke hervormingen die het land een aanzien van moderniteit moeten geven. Een combinatie die jong en oud aanspreekt. Maar dat Poetin, om zijn formule aan de man te brengen, bereid was een genocidale en uitzichtloze oorlog in Tsjetsjenië te beginnen, zal altijd blijven knagen aan zijn legitimiteit.

De fase waarin Rusland verkeert, roept herinneringen op aan Frankrijk onder Napoleon: het streven naar een moderne staat, onder aanvoering van een verlicht despoot, die de symboliek van het ancien régime gebruikt om de chaos van de revolutie te verdrijven. Zo kwam het Sovjet-volkslied weer terug, de rode vlaggen van de strijdkrachten en de verering van de 'helden' van de KGB.

Maar deze identiteit is cosmetisch van aard. Want Rusland kampt met een identiteitscrisis die doordringt tot de kern van de samenleving. Anders dan in Midden- en Oost-Europa is men niet in staat af te rekenen met het communistisch en totalitaire verleden: daarvoor heeft het regime te lang geduurd en werd het in essentie als Russisch ervaren, het was immers niet van buiten opgelegd. Bovendien zijn de mensen die leiding zouden moeten geven aan de breuk met het verleden, de maatschappelijke en bestuurlijke elite, zelf allemaal een product van het systeem waarmee moet worden afgerekend.

Maar bovenal is er in de gehele maatschappij na tien jaar chaos een dusdanige behoefte aan zekerheid ontstaan, dat men niet bereid is dat beetje houvast weg te doen, dat het verleden nog biedt. Hoe groot moet de ontreddering zijn als een maatschappij niet kan afrekenen met een gruwelijk verleden, dat tientallen miljoenen Russen het leven heeft gekost? De demografische ontwikkeling neemt dramatische vormen aan, de bevolkingsafname versnelt van één naar twee miljoen per jaar. Maatschappij en bestuur zijn zo gecriminaliseerd, dat boven- en onderwereld niet of nauwelijks meer uit elkaar zijn te houden.

Groot is ook de teleurstelling in de economische hervormingen. Het wangedrocht dat nu moet doorgaan voor de Russische economie heeft niets te maken met markteconomie, maar alles met een door clans gecontroleerde geldmachine ter handhaving of bijsturing van de politieke machtsverhoudingen.

De leningen uit het Westen zijn door de nomenklatoera gebruikt om eigen machtsposities te versterken en persoonlijke rijkdom op te bouwen, niet om het land te hervormen. Er verdwenen in de afgelopen tien jaar maandelijks miljarden naar buitenlandse bankrekeningen, terwijl er niets werd en wordt geïnvesteerd in structurele hervormingen van de economie. Het tragische is dat de bevolking de westerse inbreng zo als oorzaak van het kwaad gaat zien. Democratie en markteconomie zijn als termen zo misbruikt door de Russische machthebbers, dat zij op geen enkele wijze datgene reflecteren wat wij eronder verstaan.

In plaats van het echte medicijn, is een placebo toegediend. Als het dan niet blijkt te werken, krijgt het nooit toegediende medicijn toch de schuld. Een toch al latent xenofobe bevolking zal al gauw achter alle ellende een Westers complot gaan vermoeden. De keuze voor een 'eigen weg', die afstand neemt van Europese waarden als rechtsstaat, democratie, pluriformiteit en markteconomie, wordt zo dichterbij gebracht.

Er is door Europa en de VS te weinig gedaan om dit beeld te corrigeren door bijna blind achter de Russische leiders aan te lopen, die ons chanteerden onder het motto: 'hou me vast of ik bega een ongeluk'. De angst voor chaos is immers in het buitenland minstens even groot als in Rusland zelf.

Als de tekenen niet bedriegen, hebben de Amerikanen weinig vertrouwen meer in een zelfs op lange termijn positieve binnenlandse ontwikkeling in Rusland. Het gemak waarmee over NAVO-uitbreiding wordt gesproken, duidt erop dat men Rusland wil wijzen op de grenzen van zijn mogelijkheden controle uit te oefenen over Oost-Europa, en dat men daarvoor een constructieve dialoog best zou willen offeren.

Europa ontkomt niet aan het formuleren van een eigen Ruslandbeleid. Tot nu toe is het vooral bij woorden en mooie beleidsdocumenten gebleven, maar zeer binnenkort zal ook invulling moeten worden gegeven aan concrete samenwerking, waarbij de energiesector de meeste kansen biedt.

Ook zal veel meer werk moeten worden gemaakt van directe betrokkenheid op het allerlaagste niveau, bij hervormingen die tot een pluriforme, democratische rechtsstaat moeten leiden, ook al is dit vaak monnikenwerk. Daarbij moet men ophouden alle heil van de zittende machthebber te verwachten of te rekenen op korte termijn successen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden