Rusland is nog lang geen partij voor de VS

CIA-DIRECTEUR George Tenet twijfelt er niet meer aan dat Vladimir Poetin 'sommige aspecten van het Sovjet-verleden' in ere wil herstellen....

Is de Koude-Oorlogsretoriek een poging om de CIA-begroting omhoog te krijgen, zoals het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken in een venijnige reactie suggereerde? Of is er echt iets aan de hand, en dromen Poetin en zijn veiligheidsadviseurs van het herstel van het Russische imperium? De Russische president beweert dat daarvan geen sprake is. 'We moeten af van onze imperiale ambities', zei hij eind vorig jaar. En eerlijk is eerlijk: Poetin heeft sinds zijn aantreden niets gedaan dat erop wijst dat hij de ineenstorting van de Sovjet-Unie ongedaan wil maken. Maar hij heeft ook gezegd dat Rusland weet wat zijn 'nationale belangen' zijn, en bereid is daarvoor te 'vechten'. De vraag is natuurlijk: hoe omschrijft Poetin het nationaal belang?

Het Amerikaanse onbehagen is gedeeltelijk te verklaren doordat Rusland weer een buitenlands beleid hééft. De laatste tien jaar konden de VS hun gang gaan zonder op Moskou te hoeven letten, zelfs niet bij de Russische buren. Nu heeft Poetin zijn diplomaten flink de les gelezen en weer aan het werk gezet. Voor de Amerikanen is dat even wennen.

Het Kremlin heeft ook een wollige 'doctrine' gepubliceerd met richtlijnen voor het buitenlands beleid. Veel houvast biedt die doctrine niet, maar sommige diplomaten hoorden er de echo's in van een theorie die onder de Moskouse elite de laatste tijd erg populair is. De theorie houdt in dat de tegenstelling tussen de Sovjet-Unie en het Westen niet alleen ideologisch, maar ook geopolitiek van aard was.

Dat wil zeggen: Rusland en het Westen hebben vanwege hun ligging, hun geschiedenis en hun volksaard andere, en vaak botsende belangen. Het zijn geopolitieke rivalen. Rusland ziet de uitbreiding van de NAVO als de vergroting van de Amerikaanse - weer zo'n Koude-Oorlogs term - invloedssfeer. Daaruit volgt dat Rusland de uitbreiding van de NAVO moet blokkeren, of als dat niet lukt, tegenmaatregelen moet nemen.

Het spreekt vanzelf dat die redenering in de smaak valt bij de generale staf; maar ook parlementsvoorzitter Gennadi Seleznjov en Poetins veiligheidsadviseur en rechterhand Sergej Ivanov kunnen tot de aanhangers worden gerekend. En uit het Russische optreden valt af te leiden dat Poetin (ooit KGB-spion) in ieder geval enig geloof hecht aan de theorie.

Het duidelijkst blijkt dat in de ommezwaai tegenover de ex-Sovjetrepublieken - volgens een buitenlandspecialist 'niet minder dan een revolutie, bedoeld om het Russische overwicht in die landen nieuw leven in te blazen'. Poetin liet het Gemenebest van Onafhankelijke Staten na zijn aantreden voor wat het was: een lege huls. Het Kremlin doet met de staten in 'het nabije buitenland' nu apart zaken.

In het geopolitieke gepoker speelt Poetin met veel succes zijn troefkaarten uit: gebrek aan scrupules (Moskou zal nooit klagen als een staatshoofd zijn oppositie monddood maakt), de energieleveranties, de oude Sovjet-legerbases, en de Russischtalige minderheden. Vooral dat laatste is zorgwekkend: het opstoken van etnische tegenstellingen in de zwakke staten rond Rusland kan makkelijk uit de hand lopen.

Neem Georgië, een land dat ernaar streefde lid te worden van NAVO en EU. Moskou voerde eind vorig jaar de visumplicht in, terwijl gastarbeid in Rusland voor veel Georgische families de enige manier is om aan geld te komen. Kort daarop draaide het Russische staatsgasbedrijf met een smoes de kraan dicht, zodat de hoofdstad Tblisi in het donker dreigde te komen zitten. Zo werden de Georgiërs er even aan herinnerd wie de baas is in dit deel van de wereld.

Sindsdien spreekt president Eduard Sjevardnadze over de voordelen van neutraliteit, en vraagt hij niet meer om de ontruiming van de vier Russische legerbases in het land.

Oezbekistan, Azerbeidzjan, Oekraïne en Moldova krijgen van Rusland een soortgelijke behandeling, zij het zachtzinniger dan Georgië. Maar zelfs als Poetin in het wilde oosten de confrontatie zoekt, is Rusland economisch te zwak om een 'strategisch gevaar' te zijn; een strategische rivaal - dat wel.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.