'Rusland is een nerveuze mooie vrouw'

Is het de romantiek of juist de chaos? Waarom correspondenten zich keer op keer laten verslinden door vrouwtje Rusland.

Artem studeert in Veliki Oestjoeg, de stad het dichtst bij zijn dorp.Beeld Olya Ivanova

Hoeren, wodka, gangsters. Eindeloze winters met dikke pakken sneeuw rondom je datsja waarin je met karakteristieke karpatenkoppen nachtenlang zwaar beneveld danst en Dostojevski in elkanders gezicht spuugt. Het kan aan ons liggen, maar elke keer dat De Betrouwbare Mannetjes de heren verslaggevers uit Rusland zien voorbijkomen, spat de romantiek ons tegemoet. Die woeste vrijstaat waar niets werkt, maar alles het doet, het land van Eskimo's en Tataren, kozakken en Mongolen, steppes met przewalskipaarden en steden vol 17de-eeuwse kunst en achtbaanswegen. Hoewel we niet zullen ontkennen dat het aanstekelijk werkt, hebben wij in eerste instantie toch heel andere associaties met Rusland.

Kou, beroerde homorechten voor homo's, polonium. Het constante voordringen bij het resortbuffet. Natuurlijk kennen we de liefde voor het nieuwe thuisland ook van andere correspondenten, maar nergens lijkt het met zo veel overgave bezongen te worden als in Rusland. Maar wat is dan die aantrekkingskracht? En bestaat er een eenduidig profiel van deze 'Ruslandman'?

'Je maakt hier de gekste dingen mee. Zebrapaden over snelwegen waar oude vrouwtjes oversteken, bloemwinkeltjes die 24 uur per dag open zijn.' Volgens Tom Vennink (1990), sinds november 2015 correspondent in Rusland voor de Volkskrant, lijkt geen enkel ander land op Rusland. 'Als je hier een huis binnengaat, heb je soms het gevoel dat je een bibliotheek inloopt. Als je met elkaar in de keuken zit, citeren mensen uit die boeken. Buiten is het donker en ligt een dik pak sneeuw. Dat heeft natuurlijk wel wat.'

Foto afkomstig uit de serie Village Day van de Russische fotografe Olya Ivanova. Ze reisde er drie jaar voor door het noorden van Rusland, waar ze in talloze dorpen de jaarlijkse lokale feestdag vastlegde.Beeld Olya Ivanova

'Rusland is een mooie vrouw'

En hups. Daar gaan we al. Rusland. Het land van oude vrouwtjes op snelwegen en dikke pakken sneeuw voor de deur. 'Clichés zijn waar, ook die over Rusland', valt Pieter Waterdrinker (1961) Vennink bij. Waterdrinker zit sinds 1996 in Rusland voor onder meer De Telegraaf en Vrij Nederland.

Correspondent dekt overigens niet de lading. Hij is toch vooral schrijver, zo drukt hij ons op het hart. 'Mijn leven als correspondent is volledig vervlochten met mijn leven als schrijver. Ik leg nu de laatste hand aan een roman, mijn tiende boek. Acht daarvan spelen zich af in Rusland. Ik heb de afgelopen dertig jaar één van de interessantste transities meegemaakt uit de geschiedenis: die van de Sovjet-Unie, van een communistisch land, naar een krankzinnige vorm van staatskapitalisme. Zowel in mijn journalistieke als in mijn literaire werk probeer ik daarvan de chroniqueur te zijn.'

Hij kan zich er 'na een half mensenleven' nog steeds over verbazen. De grootsheid, de verfijning van de Russische cultuur - de literatuur, de muziek, het theater - die samengaat met grofheid, wreedheid en cynisme, het is volgens hem de eeuwige haat-liefdeverhouding die iedereen kent die er woont. En dat klinkt natuurlijk aanlokkelijk, maar voor een leuke haat-liefdeverhouding kunnen De Betrouwbare Mannetjes ook op zondagmiddag in de Amsterdam Arena gaan zitten. Maar gelukkig is er nog meer. Nog veel meer.

Waterdrinker: 'Rusland is een mooie vrouw. Een nerveuze mooie vrouw. Ik hou van nerveuze mooie vrouwen.' Voor hem was dit liefde op het eerste gezicht. Toen hij in 1981 als student Russisch en Rechten voor het eerst de USSR bezocht, zag hij tijdens de 1-meiparade op het Rode Plein Leonid Brezjnev staan. Eind jaren tachtig woonde hij lange tijd in Moskou, in wat hij noemt 'de wilde jaren vol maffia, hoeren, een uiteenvallend wereldrijk'. Het waren - toevallig uiteraard - precies de jaren van Volkskranthoofdredacteur Philippe Remarque, die hij midden jaren negentig opvolgde als correspondent voor De Telegraaf.

Novy Urengoy in West-Siberië.Beeld Yanina Shevchenko

Dwingend land

'Rusland is een standplaats die je niet onberoerd kan laten', zegt Olaf Koens (1985), voormalig Ruslandverslaggever voor de Volkskrant en nu werkzaam voor RTL in het Midden-Oosten: 'Je moet mee. Het is een dwingend land. Een wild en dynamisch land met een soort opzwepende rusteloosheid. Het is de interactie tussen de enorme onvoorspelbaarheid en de starre historische wetmatigheid van het land. Alles kan veranderen, op elk moment en toch zit het gevangen in een dogmatische dynamiek. Dat maakt het vrolijk en tragisch tegelijkertijd. Rusland is alleen verkrijgbaar in de smaken bitterzoet en zoetzuur.'

Dat onverschillig in het Russisch letterlijk vertaald 'gelijkzielig' is, zegt volgens Koens genoeg. We begrijpen niet precies wat hij bedoelt, maar het klinkt interessant genoeg om te beamen. Gelukkig, hij legt het ons uit. 'Je ziel gaat er net als je hartslag op en neer. Dat is misschien op meerdere plaatsen zo, maar volgens mij is het nergens zo heftig als in Rusland. Alles is echt. Vriendschap is echte vriendschap. Geluk is echt geluk. Het is een land waar mannen mannen zijn en vrouwen vrouwen. Had ik al iets over vrouwen gezegd? Russische vrouwen zijn de mooiste van de hele wereld. Ze breken je, maar ze houden van je.'

Natuurlijk. De vrouwen. Altijd maar de vrouwen. Dat cherchez la femme jaagt ons arme mannetjes naar de onherbergzaamste gebieden. En zowel Vennink als Koens zijn een Russische achterna gereisd. Volgens Koens 'het klassieke, en enige pad'.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Hartstochten

'Hoe minder wij een vrouw beminnen, hoe meer zij ons als mens waardeert' - aldus Alexander Poesjkin (1799-1837). Hij hoort samen met een Dostojevski, een Tolstoj en een Tsjechov tot wat je gerust de Toppers van de Russische literatuur mag noemen. Dikwijls worden de hartstocht en sensualiteit in zijn werk toegeschreven aan zijn 'negroïde' afstamming (Poesjkins opa was als 8-jarig Ethiopisch ventje als geschenk aan de tsaar gegeven). Een vermeende 'affaire' van zijn vrouw Natalja was aanleiding tot het duel van Poesjkin met Georges d'Anthès, stiefzoon van een Nederlandse gezant.Poesjkin stierf als gevolg van dit duel. Doodzonde.

Dansend en bijna in trance: de dorpskapster, die ook graag zingt.Beeld Olya Ivanova

De Russische Griep

Bloemenwinkeltjes, een dogmatische dynamiek, al dan niet nerveuze mooie vrouwen, langzaamaan raken ook De Betrouwbare Mannetjes bevangen door de Russische Griep. De mensenrechtenschendingen, corrupte politici en lichaamsgeuren, het lijken opeens overkomelijke obstakels. En net toen we de dashcams bij wijze van spreken al in onze auto's aan het installeren waren, kregen we mail: David Jan Godfroid (1959). Na een eerder verblijf tussen 2004 en 2007, sinds 2012 in Rusland gelegerd voor de NOS. Onze nieuw gewonnen passie voor Rusland wordt als een matroesjka uit elkaar getrokken: 'Ik hou niet van Rusland en al helemaal niet van Moskou.'

Mooie boel.

Maar de cultuur dan? De wodka? Tolstoj? De sneeuw? Ook daar is meneer Godfroid niet zo van onder de indruk: 'Die zogenaamde Russische cultuur is te vaak en te romantisch bezongen. Volgens mij bestaat er helemaal niet zoiets eenduidigs. Russen verschillen onderling net zoveel als Nederlanders of Ecuadorianen. Niet alle Russen zijn altijd dronken en niet alle Russen kunnen Poesjkin citeren.' Niet dat hij liefde voor het land als een vereiste ziet. Integendeel. 'Ik vind het juist wel een voordeel als je in je werk het onderwerp met een beetje afstand kan bekijken.' En Rusland is voor hem werk. Natuurlijk, niet zomaar werk: 'Als je kijkt naar de aandacht voor Rusland in het wereldnieuws, dan ben ik met mijn neus in de boter gevallen. Het land is de afgelopen paar jaar op het internationale toneel veel assertiever, misschien wel agressiever geworden. Poetin is uitgegroeid tot een niet weg te denken factor. Rusland heeft internationaal een plek veroverd die het tientallen jaren geleden was kwijtgeraakt.'

Vennink is het met hem eens: 'Je voelt dat er iets aan het gebeuren is. Je hebt de grootste spanningen met het Westen sinds de Koude Oorlog, een steeds repressiever overheid. Tegelijkertijd wordt de eerste generatie na de Sovjet-Unie nu volwassen. Sommigen spreken aardig Engels, lopen op Nikes. Leggen zij zich neer bij de koers van het land? Het is fantastisch voor een journalist om hier bij te zijn.'

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Anastasia en Ekaterina, net geslaagd voor school en nu studerend in de stad Vologda, zijn even terug in hun dorp.Beeld Olya Ivanova
Novy Urengoy in West-Siberië.Beeld Yanina Shevchenko

Dat persvrijheid nauwelijks bestaat in het Rusland van Poetin mag de pret niet drukken. Godfroid: 'Daar heb je als buitenlandse correspondent niet veel last van. Nog niet, moet ik daar bij zeggen. Voor Russische journalisten ligt het heel anders. Maar uiteindelijk is het gewoon een plek waar je je journalistieke werk doet. Soms is dat makkelijk, meestal niet.' Vennink: 'Het is hier moeilijk om erachter te komen wat er aan de hand is. Nieuwssites spreken elkaar tegen, de staatstelevisie zegt weer wat anders. Het is onduidelijk of demonstraties echt zijn, betaald door de staat, of door de oppositie. Die onduidelijkheid, dat maakt het een uitdaging om er te werken.'

Ja zeg, nu lijkt het net alsof NOS-verslaggever Pauline Broekema een luizenbaantje heeft. Waterdrinker: 'In mijn literaire werk neem ik Nederland vaak de maat. Dat wordt je niet altijd in dank afgenomen. Je bent uit de vissenkom gesprongen, dus geen volwaardige vis meer. Maar goddank tekent zich zoiets als een 'Exilliteratur' af. Ilja Leonard Pfeijjffer in Italië, Arthur van Amerongen in Portugal, ik hier in Rusland. Dat geeft hoop.'

Onbezonnenheid

Nederland is vanuit Rusland bezien zoals je als volwassene naar Madurodam kijkt, vindt Koens. Een wonderlijk schouwspel waar alles werkt, 'een mensenparadijs.' Als Vennink in Rusland naar het journaal kijkt, lijkt het alsof morgen de Derde Wereldoorlog uit kan breken. 'En dan gaat het op het Nederlandse nieuws over een mbo waar het niet zo lekker loopt. Russen zijn bezig met overleven. Nederlanders zijn bezig met tegen Russen zeggen dat de homorechten echt beter moeten.' Nu weten wij niet waarom je dan meteen laatdunkend moet doen over onze niet-lekker-lopende mbo's, maar alle registers gaan open.

Koens: 'Russen beseffen dat het leven kort is. De tijd wacht op niemand, maar zeker niet op een Rus. Wanneer je nu geld hebt, moet je het nu uitgeven. Wanneer je nu verliefd bent, moet je nu trouwen. Russen lijken gesloten, bedachtzaam, maar zijn dat niet. Alles gaat razendsnel. Daar zit een onbezonnenheid in die verslavend is. En een gigantische tragiek, want het lukt allemaal maar zelden.' 'Russen kunnen in ieder geval beter lijden', meent Godfroid. 'Nederland is een van de welvarendste landen ter wereld met een van de gelukkigste bevolkingen. En toch slagen Nederlanders er in altijd te zeuren over kleine en onbelangrijke kwestietjes.'

Nou, nou. Ruslandcorrespondenten mogen dan onderling zo verschillend zijn als Russen, Nederlanders of Ecuadoreanen, hier weten de heren elkaar toch aardig te vinden. Het zal allemaal heus prachtig wezen, je hoeft niet meteen in je wieg te schijten, zeggen wij altijd maar. Maar zo moeten we het dan ook weer niet zien, als we Waterdrinker goed begrijpen: 'Rusland is geen land, zoals Nederland, maar eerder een ruimte. Eigenlijk besta je in Rusland niet, maar juist daardoor besta je. Je stapt in het vliegtuig en na tien uur vliegen ben je nog steeds boven Rusland. Geografie wordt dan al snel filosofie.'

Ira (links) werkt op het postkantoor; Nadezhda werkt niet, zij heeft twee kinderen.Beeld Olya Ivanova

Een ander perspectief

Goed. Uiteindelijk filosoferen we ons er wel uit. Net zo makkelijk. Rusland biedt een ander perspectief op de wereld. Of het nou gaat om hoeren en maffia, literatuur en geschiedenis, of prioriteiten en herwonnen wereldinvloed. En we begrijpen het. Als je het afzet tegen het vlakke gepolder tussen Rotterdam en Groningen, wordt alles al snel grootser en of meeslepender.

Vennink is van plan in elk geval de komende vijf jaar in Rusland te blijven. En als we zien hoe het Koens is vergaan, komt dat wel goed. Die heeft naar eigen zeggen alles aan Rusland te danken: 'Ik was een jonge, idealistische en onbezonnen gesjeesde student toen ik in Rusland aankwam. Ik ben er vertrokken als man. Rusland geeft je een begrip van de wereld die je alleen kent uit de 19de-eeuwse Russische literatuur. Maar dan zonder je aan te staren vanuit een dundruk van Van Oorschot, maar door je keiharde levenslessen in het gezicht te slaan.'

Waterdrinker: 'Ik heb altijd in de 19de eeuw willen leven. Acht jaar geleden schreef ik in mijn bundel Montagne Russe dat de 19de eeuw in Rusland weer terug was. Ik was, denk ik, een van de eersten die dat opmerkte.' Zelf zal Waterdrinker overigens nooit van Rusland loskomen. 'Ik heb een Russische vrouw, Russische familie, vrienden. Petersburg ligt me nader aan het hart dan Amsterdam. De Russische schrijver Viktor Jerofejev vroeg me eens wat ik van plan was te doen na Moskou. Ik zei: 'Waarschijnlijk in Moskou blijven.' Jerofejev viel me om de hals, riep: 'O, wat een heerlijk Tsjechoviaans antwoord!'

Beter hadden we het niet kunnen verwoorden.

Betrouwbare Mannetjes Melle Runderkamp en Simon Hendriksen op Twitter: @Betmannetjes

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden