Ruimte op links?

PvdA-leider Diederik Samsom. Beeld anp
PvdA-leider Diederik Samsom.Beeld anp

Geen enkele grote sociaal-democratische partij in West-Europa heeft recent de electoraal neerwaartse trend kunnen keren met een ruk naar links. Misschien moeten zij concluderen dat ze niet meer in staat zijn de belangen van hun traditionele 'vleugels' op één noemer te brengen: middenklasse en lagere klasse, werkenden en werklozen, kosmopolieten en nationalisten, moderniseringswinnaars en moderniseringsverliezers. Het is een conclusie die ik heel mijn politieke leven niet heb willen trekken, maar de twijfel neemt toe.

Zo sloot ik mijn vorige column af. Wat betekent dit voor de strategie van sociaal-democratische partijen? Ik zie vier mogelijkheden.

Strategie één: hou vol en leg het nog eens uit. Sociaal-democraten hebben het gewoon niet hard genoeg geprobeerd. Het leiderschap deugde niet. Er werden fouten gemaakt in campagnes. Ze werden afgerekend op compromissen bij regeringsdeelname. En het ligt in ieder geval allemaal niet aan de kansrijk- of kansloosheid van het klassiek sociaal-democratische denken. Wat mij betreft is dit de strategie van de ontkenning.

Waarbij het overtuigende bewijs niet eens door de verkiezingsresultaten wordt geleverd, maar door fundamentele economische en demografische verschuivingen waarvan met name de sociaal-democratie nadeel ondervindt. Het zijn ontwikkelingen als globalisering, de toegenomen omvang en welvaart van de middenklasse, migratie en de verkleuring van de onderklasse die haar electoraat splijten, met name langs de lijn van hoger- versus lageropgeleid. Het is de vraag of die breuk heelbaar is.

Strategie twee: toch een ruk naar links. Een volkomen legitieme keuze, maar dan wel eentje zonder veel electoraal perspectief. Met als groot risico dat er inmiddels links van de sociaal-democratie overal in Europa genoeg meer en minder populistische alternatieven zijn die dat linksere verhaal beter kunnen vertellen; en rechts van de sociaal-democratie genoeg sociaal-liberale alternatieven die gewillig de afvallers zullen oppikken.

Strategie drie: zoek de ruimte op rechts. Neem afscheid van de ambitie een linkse volkspartij te willen zijn, richt je vooral op de progressieve intellectuelen, laat het lageropgeleide electoraat aan anderen. Het risico van deze strategie is eigenlijk spiegelbeeldig aan die van de tweede strategie hierboven: zo'n partij hebben we al in Nederland en het origineel doet het altijd beter dan de kopie.

Blijft over een vierde strategie: koester het klassieke sociaal-democratisch ideaal, maar accepteer dat het door meerdere partijen uitgevoerd kan worden; zoek daar de samenwerking mee. Als alle verschillende belangen die ooit door de sociaal-democratie gediend werden niet meer door één partij behartigd kunnen worden, moet het misschien maar door een scala aan partijen gedaan worden. Dan moet de SP vooral de ruimte krijgen om de klassiek arbeideristische stem binnen te halen en met links populisme een tegenwicht te bieden aan rechts populisme. Dan moet D66 vooral de ruimte krijgen deftig links te blijven en met name kosmopolitische progressieven te behagen en zo ook, als een van de weinige partijen in Nederland, kiezers van rechts naar links te kunnen laten oversteken.

En GroenLinks en de PvdA zouden ruimte moeten pakken voor een eigen verhaal over een vrije en veelkleurige samenleving, een duurzame, gemoderniseerde economie en een eerlijke verdeling van de lasten en de lusten; zonder het verhaal meteen weer af te zwakken uit angst anders kiezers te verliezen aan de SP of D66. Het moeilijke van deze strategie is niet het kiezen van de eigen positie, maar het volhouden er van; een halfzacht verhaal in een krampachtige poging iedereen te vriend te houden is in dit licht erger dan het accepteren dat afvallers elders in het progressieve kamp terecht kunnen komen.

En, voor u het vraagt, is het nou toeval dat ik PvdA en GroenLinks in één adem noem? Nee, natuurlijk niet. De verschillen tussen beide partijen zijn al jarenlang terug te brengen tot het feit dat de één (GroenLinks) het met de ander (PvdA) oneens is als die laatste in het kabinet zit en compromissen moet sluiten; zitten beide partijen tegelijkertijd in de oppositie, dan zijn de verschillen eigenlijk al jarenlang met het blote oog nauwelijks waar te nemen. Is dit een pleidooi voor een fusie? Nee. Fusies leiden zelden tot stemmenwinst en kunnen op z'n best de afkalving stoppen. Maar door intensiever samen te werken, op programma, op kandidatenlijst of op strategie (bijvoorbeeld: samen uit, samen thuis) nemen de kansen op progressieve politiek wel toe.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden