Rubens heeft in de verf een enorme dreiging gelegd

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: maagdenroof. (*Johan Cruijff)

Beeld National Gallery London

Vrouwen vertelden dat ze 'in al hun lichaamsgaten werden betast', citeerde correspondent Sterre Lindhout in haar reportage op 6 januari de Duitse media over Keulen, toen de politie aldaar nog volhield dat de situatie volledig onder controle was geweest op oudjaarsavond, toen er nog maar negentig vrouwen aangifte hadden gedaan en de burgemeester het verlichte plan had opgevat een gedragscode op te stellen voor Duitse vrouwen om zich 'te wapenen' tegen dergelijk gedrag van mannen tijdens het aankomend carnaval. Dat zinnetje 'al hun lichaamsgaten' raakte iets in mijn maag. Als dingen te dichtbij komen, wordt het abject en wil je lichaam er iets uitgooien.

Datzelfde gebeurde bij dit detail toen ik het ruim een jaar geleden zag. Zonder meteen te weten waarom kwam vanaf het moment dat ik me erop concentreerde de ernst en angst van de afbeelding binnen. Deze vrouw kan geen kant op. Veel te stevige armen bedwingen haar, een oudere vrouw heeft een dubieuze rol, helpt ze mee? De jonge vrouw wil weg maar het gaat niet, dat dierlijke naar achteren werpen van het hoofd, alsof daarmee ook het lichaam kan vluchten, komt des te machtelozer over.

Met al zijn gevoel voor huid en stof heeft Rubens in de verf een enorme dreiging gelegd. Dreiging door gebrek aan evenwicht: zijn kracht is groter dan de mijne. Een dreiging die nu honderden vrouwen weer hebben meegemaakt, en die alledaagser blijkt dan misschien gedacht; een paar maanden geleden werd via Twitter (en later op televisie) ruchtbaarheid gegeven aan seksuele dwang en aanranding, toen vrouwen onder de hashtag #zeghet hun ervaringen deelden - ook die waarin ze niet serieus genomen werden toen ze aangifte deden, zoals het verslag van cabaretière Anke Laterveer. Ik vond het zo moedig.

Peter Paul Rubens, De roof van de Sabijnse vrouwen 1635-1640, olieverf op paneel, 170 x 136 cm Beeld National Gallery London

Extreme beweging en naakt

Dit schilderij is de eerste afbeelding van de roof van de Sabijnse maagden die mij het verhaal liet zien van de kant van de vrouw. Rubens, die als geen ander de kwetsbaarheid van het menselijk lichaam kon uitbeelden, heeft het perspectief bij haar gelegd. Dat dat bijzonder is, merk je als je nog tien kunstwerken met het onderwerp ziet waarbij steeds weer de vrouw als een sierlijke ballerina in een pas de deux lijkt te worden opgetild. Misschien kijkt ze er iets dramatisch bij, zie Giambologna's beroemde versie van marmer in Florence, maar wanhoop? Nee. De roof van de Sabijnse maagden - in het Engels 'the rape of the Sabine women', waarbij 'rape' op het Latijnse 'raptio' terug te voeren is, dat 'ontvoering' betekent - was voor de meeste kunstenaars een excuus geweest om mensen in extreme bewegingen uit te beelden. En dan ook nog naakt, want als vrouwen geroofd/aangerand worden, zijn ze vast al naakt, zal de gedachte zijn geweest.

De maagden werden geroofd door de eerste Romeinen, rond 750 voor Christus, omdat er gebrek aan vrouwen was; het was hun manier om een huwelijksaanzoek te doen bij de buren. In de tijd van het maniërisme, zo rond de 16de eeuw, was dit onderwerp dé manier om je talent te tonen als kunstenaar. Die trend van mensen in vreemde draaiingen begon eigenlijk al bij Michelangelo, zie de Sixtijnse kapel. Dus fijn voor de kunstenaar: vrouwen die zich willen losworstelen, mannen die hun spieren nog meer aanspannen. Zo oppervlakkig is de kunst soms. Totdat je een kunstenaar treft die dat ook allemaal verbeeldde, met flair en schijnbaar gemak, maar zich tegelijkertijd in het verhaal inleefde. Dan blijft het werk voor altijd actueel.

www.detailsofart.com

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden