Rouwritueel met saxen als strijkers

Voor zijn derde cd, 'Ere Ibeji', liet pianist Martin Fondse zich inspireren door de tweelingencultus van het Afrikaanse volk de Yoruba....

Zijn combinatie van melodieuze jazz en harmonisch avontuur is bij het publiek nog niet zo bekend, hoewel velen het werk van Martin Fondse onbewust al gehoord zullen hebben: hij is een veelgevraagd arrangeur die orkestraties maakte voor het Metropole Orkest, Pierre Courbois en vele anderen. Zijn meest persoonlijke uitingen bewaart de 34-jarige Arnhemse pianist voor zijn achtkoppige groep, het Oktemble. De pas verschenen derde cd, Ere Ibeji, is daar een bijzonder en aangrijpend voorbeeld van.

Rond zijn dertigste begon Fondse zich te verdiepen in het gevoel van gemis en incompleetheid als gevolg van de dood van zijn tweelingzus bij hun geboorte, iets wat hij altijd had verdrongen. 'Ik weet het al zo lang als ik me kan herinneren dat ik van een tweeling ben, maar ik begreep de betekenis ervan niet, al voelde ik wel dat het invloed had op mijn relaties met anderen, vooral met vrouwen.'

Hij stuitte toevallig op een ritueel van de Yoruba, een West-Afrikaans volk dat in Nigeria, Togo en Benin leeft. Bij hen wordt een extreem groot aantal tweelingen geboren: 54 op de duizend geboorten, vier keer zoveel als in Nederland. En omdat de levensomstandigheden zo zwaar zijn, gaan er ook veel dood. Daarom hebben ze een hele cultus opgebouwd rond tweelingen, en rond hun overlijden.

Fondse: 'Als een tweeling sterft, laten de ouders door een houtbewerker beeldjes maken, de Ere Ibeji. Die worden dan min of meer opgevoed in plaats van de overleden kinderen. Maar ze zijn meer dan een symbool: tweelingen worden daar vereerd, en de beeldjes vormen een band met de godenwereld. Het is een manier van omgaan met leven en dood die me veel meer aansprak dan het westerse, calvinistische wegstoppen.' Fondse projecteerde het ritueel op zijn eigen leven, en schreef er een cyclus over met lichte, niet overheersende Afrikaanse elementen. 'Geen poging om Yoruba-muziek te maken, dat vond ik te goedkoop. Het draait om wat ik er zelf over kwijt wil.' De prachtige thema's en soms bijna onaardse akkoorden worden doorschoten met hinkelende ritmen, repeterende figuren en 'houtklanken' als die van de marimba en de cello van gastsolist Ernst Reijseger. Hoewel het om rouwverwerking gaat, zijn lang niet alle stukken melancholiek van toon. Uitbundig klinkt bijvoorbeeld Oriki, letterlijk feestgezang, een lofzang op tweelingen aan het eind van de cd.

Maar voor het zover is, wordt er eerst nog wat louterend verdriet doorleefd. 'In Abiku gebruik ik een gedicht van Wole Soyinka, dat me een enorme klap gaf vanwege de navrante, naargeestige beelden. Abiku is een demon die in de moederschoot al de dood van de kinderen voorbereidt. De Yoruba brandmerken de lijkjes om de geestenwereld te waarschuwen en begraven ze op een splitsing in de hoop dat Abiku de weg naar het dorp kwijtraakt.'

Voor Fondse zelf is Taiyewo het emotionele hoogtepunt van de cyclus. Het is een bezonken ballad waarin Ellingtoniaans gearrangeerde saxen een strelend strijkersgeluid suggereren, zodat het octet groter klinkt. 'Taiyewo is traditioneel de naam van degene die als eerste wordt geboren, maar geldt voor de Yoruba niet als oudste. Hij of zij wordt als verkenner van Kehinde, het tweede kind, vooruitgestuurd om te zien of het leven de moeite waard is.

'Mijn zus kwam als eerste ter wereld. Tijdens het schrijven heb ik in gedachten veel met haar gepraat. Uiteindelijk kreeg ik een droom waarin ze me zei dat ze besloten had niet te gaan leven. Dat klinkt somber, maar zo voelde het niet. Het was een beslissing waar ik vrede mee kon hebben.'

Hoewel Fondse benadrukt dat het niet zijn bedoeling was om 'therapeutische' muziek te maken, geeft zijn betrokkenheid de stukken een voelbare expressieve lading. Ze zijn ook opzettelijk kort gehouden, ondanks de aanwezigheid van grote solisten als rietblazer Michael Moore en trompettist Eric Vloeimans. Zes van de composities zijn meditaties van ongeveer een minuut, Emi geheten, een term die staat voor adem, levenskracht. 'Ik associeerde het woord meteen met e-mineur, de toonsoort kreeg ik er dus gratis bij.'

Met deze cd heb ik iets afgesloten. Ik droom zelden meer over mijn zus, ik heb geen last meer van het schuldgevoel over het feit dat ik er wel ben en zij niet, en ook de leemte is weg: ik draag haar met me mee. Ook mijn ouders hebben er veel aan gehad, ze hebben Ere Ibeji op het dressoir staan, en er mij ook twee gegeven. Met hun blauwe mutsen en lange armen lijken ze een beetje op Volendammers die met de handen in de broekzakken staan. Het zijn heel ontspannen, serene beeldjes.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden