Nieuws staking fraudeonderzoek

Rotterdam stopt omstreden fraudeonderzoek met SyRI

Rotterdam stopt met het fraudeonderzoek met het risico-indicatiesysteem SyRI in de wijken Bloemhof en Hillesluis. De gemeente krijgt de opzet van het onderzoek niet rond vanwege de juridische onduidelijkheid of het gewenste onderzoek niet in strijd is met privacywetten.

Het Oleanderplein in de wijk Bloemhof op Zuid. Beeld MARTIJN BEEKMAN

Dit maakte burgemeester Aboutaleb dinsdag bekend. Bewoners uit de twee wijken in Rotterdam-Zuid hadden de afgelopen weken tegen het onderzoek geprotesteerd, met vakbond FNV. Het systeem is niet transparant, vinden de tegenstanders, omdat de overheid niet bekendmaakt welke gegevens het algoritme precies verwerkt voor het stempel ‘verhoogde kans op fraude’. Vooral bewoners van zwakkere wijken komen ermee onder een vergrootglas te liggen, wat ongelijkheid creëert. ‘De privacy van bewoners is in het geding, ze worden bij voorbaat verdacht gemaakt’, zegt Tijmen Wisman van het Platform Bescherming Burgerrechten.

Met het systeem, dat volgens tegenstanders inbreuk maakt op de privacy, is sinds de opname in de wet ervan in 2014 nog niet één geval van fraude opgespoord, bleek vorige week uit een inventarisatie van de Volkskrant.

Gemeenten kunnen aan het ministerie van Sociale Zaken toestemming vragen om onderzoek met SyRI te doen in een wijk waar zij vermoedens hebben van bijvoorbeeld misbruik van uitkeringen of illegale bewoning. Een gemeente krijgt twee jaar om de gegevens te onderzoeken. Daarna moeten de data worden vernietigd.

Door het gebruik van SyRI kunnen gemeenten een algoritme loslaten op databestanden van bewoners van ‘probleemwijken’. Zo kunnen gegevens worden gekoppeld over arbeid, detentie, belastingen, vastgoedbezit, handel, huisvesting, inburgering, onderwijs en pensioen. En over schulden, uitkeringen, toeslagen, vergunningen en de zorgverzekering. Het systeem bepaalt zo welke adressen volgens het gebruikte rekenmodel een verhoogd risico op fraude of misbruik hebben.

Bodemprocedure

In januari 2018 daagde een coalitie van tegenstanders de Staat voor de rechter vanwege de inzet van SyRI; onder meer het Platform Bescherming Burgerrechten, het Nederlands Juristencomité voor de Mensenrechten, de landelijke Cliëntenraad en auteurs Tommy Wieringa en Maxim Februari. Vakbond FNV sloot zich aan. Komende 29 oktober is de eerste zitting van deze bodemprocedure in de rechtbank Den Haag.

Staatssecretaris Tamara van Ark (sociale zaken) vindt de kritiek niet terecht. SyRI draagt er volgens haar aan bij dat geld voor sociale zekerheid bij de juiste mensen terechtkomt. ‘Burgers worden niet veroordeeld op grond van het systeem. Het leidt alleen tot nader onderzoek of er inderdaad aanwijzingen zijn dat er iets niet klopt. De Autoriteit Persoonsgegevens houdt toezicht of de verwerking van persoonsgegevens volgens de wet gebeurt.’

In Rotterdam is het eerste project met SyRI dat de gemeente wilde doen in de Afrikaanderwijk beëindigd wegens onvoldoende capaciteit bij de inspectie SZW, voordat de gegevens waren uitgewisseld. Daarna begon Rotterdam een onderzoek met SyRI in Bloemhof en Hillesluis. Met deze gegevenskoppeling wilde de gemeente de leefbaarheid en de veiligheid in deze kwetsbare wijken vergroten.

Op 5 maart 2018 gaf het ministerie van Sociale Zaken de gemeente toestemming het fraudeonderzoek uit te voeren met dit Systeem Risico Indicatie. Op 25 juni en 7 juli 2018 zijn de beschikbare gegevens van de 12 duizend adressen in het gebied bij elkaar gelegd en heeft het Inlichtingen Bureau er een algoritme op losgelaten. Daar kwamen 1.263 adressen uit met een indicatie op een verhoogd risico op fraude. Die zouden verder kunnen worden onderzocht en worden bezocht door toezichthouders en vertegenwoordigers van overheidsinstanties.

Groeiend verzet

Vervolgens liep het project vertraging op, onder meer door verschil van mening tussen de deelnemende instanties in de Landelijke Stuurgroep Interventieteams, over hoe bijvoorbeeld met de bescherming van de data moest worden omgegaan. En nu heeft de burgemeester besloten er helemaal mee te stoppen ‘omdat een breed gedragen projectplan voor de inzet van het instrument SyRI niet binnen de beschikbare tijd te realiseren is.’

Maar volgens de tegenstanders van SyRI is dit technische argument niet de ware reden. Het verzet tegen de inzet van het middel groeide de laatste tijd, ook binnen de Rotterdamse politiek en onder de bewoners.

‘De manier waarop dit onderzoek wordt uitgevoerd kan niet’, aldus beheerder Cor de Geus van de speeltuin in de wijk Hillesluis. ‘Ze drukken op een knopje van de computer en er rollen adressen uit, van mensen die dan opeens verdacht zijn. Dat kunnen personen zijn die dingen doen die het daglicht niet kunnen verdragen. Maar er kan ook per abuis een dame van 85 uitkomen, die zich rot schrikt.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden