Rotterdam in 1940: 'Das wird ein zweites Warschau'

Historicus Gerard Groeneveld heeft de veldtocht van Duitse soldaten in Rotterdam in mei 1940 gedocumenteerd in zijn vandaag verschenen boek Rotterdam Frontstad. Dit bevat handgeschreven commentaar van generaal-luitenant Rudolf Schmidt. Een unicum.

En foto uit het boek Rotterdam Frontstad.Beeld Uitgeverij Vantilt

Over de verrichtingen van het Nederlandse leger in de meidagen van 1940 wordt nogal eens geschamperd: het werd in een luttele vijf dagen onder de voet gelopen. Voor Adolf Hitler verliep de opmars van de Wehrmacht echter niet snel genoeg. 'Om politieke en militaire redenen moet deze tegenstand binnen korte tijd worden gebroken', decreteerde hij op 14 mei. Kort nadat hij deze wens had geuit, stegen vanaf drie luchtmachtbases in Duitsland enkele tientallen bommenwerpers op.

In Rotterdam, hun plaats van bestemming, waren op dat moment al onderhandelingen gaande over de capitulatie van de stad. Het stadscentrum was weliswaar nog in Nederlandse handen, maar in de zuidelijke stadsdelen kon de Wehrmacht via het veroverde vliegveld Waalhaven en de Moerdijkbruggen bijna ongehinderd worden voorzien van materieel en manschappen 'voor de beslissende aanval'. 's Ochtends om een uur of negen was een kleine Duitse delegatie met witte vlaggen de Willemsbrug overgestoken om namens generaal-luitenant Rudolf Schmidt de eis tot overgave aan de Nederlanders te overhandigen. 'Indien ik binnen twee uuren na de overhandiging van deze mededeeling geen antwoord ontvang, ben ik genoodzaakt die scherpste maatregelen van vernietiging te nemen', zo luidde de Nederlandse vertaling van het ultimatum.

Aan de Nederlandse zijde van de brug wacht de delegatie een nerveus onthaal. Soldaten nemen de pistolen van de Duitsers in beslag, en werpen die in de Maas. Als zij zich van de goede bedoelingen van delegatie hebben overtuigd, treedt een zekere ontspanning in en 'worden sigaretten rondgedeeld'. Na overleg met hogere instanties worden de Duitsers geblinddoekt en naar de Statenweg gereden, waar de commandopost is gevestigd van garnizoenscommandant Pieter Scharroo. Daar arriveren ze omstreeks half elf.

Rotterdam Frontstad

Historicus Gerard Groeneveld heeft de gebeurtenissen in Rotterdam gedurende de meidagen van 1940 minutieus gedocumenteerd in zijn gisteren verschenen boek Rotterdam Frontstad (uitgeverij Vantilt). Daarvoor heeft hij nieuwe bronnen geraadpleegd, zoals het oorlogsdagboek van generaal-luitenant Rudolf Schmidt. Zijn mooiste vondst is het originele ultimatum en het handschreven commentaar van Scharroo daarop. Het boek bevat honderden, veelal onbekende, foto's die Duitse soldaten hebben gemaakt als aandenken van hun veldtocht op die zonovergoten dagen in mei. Het verloop van die veldtocht en van de slag rondom Rotterdam is al vaker verteld. Maar nog nooit zo indringend als in het boek van Groeneveld.

'Een raar taaltje'

Scharroo heeft ook burgemeester Pieter Oud laten overkomen, na zich ervan te hebben vergewist dat die zich niet met militaire aangelegenheden zal bemoeien. Elk van hen neemt van de Duitsers een exemplaar van het ultimatum in ontvangst, maar ze zijn er vooralsnog niet van onder de indruk. 'Een raar taaltje', zegt Oud. En Scharroo twijfelt aan de status van het document omdat hem niet duidelijk is van wie het precies afkomstig is, en wat de rang is van de afzender. Hij wil generaal Henri Winkelman, de opperbevelhebber van het Nederlandse leger, consulteren, maar die is enige tijd niet bereikbaar. Pas om kwart voor twaalf, als al vijf kwartier van het ultimatum is verstreken, krijgt Scharroo de generaal aan de telefoon. Die is met Scharroo van mening dat ze nadere inlichtingen moeten inwinnen over de status en de herkomst van het document alvorens er inhoudelijk op te reageren.

Scharroo laat de Duitse delegatie weten dat hij een onderhandelaar zal sturen. 'Wanneer is dat, kolonel?', vraagt een van de Duitsers. 'Voor het einde van de termijn.' 'Voor half één?' 'Voor half één!'

Na terugkeer van de Duitse delegatie op het Noordereiland, verzoekt Schmidt 'wegens onderhandelingen' de beoogde luchtaanval op Rotterdam uit te stellen. Er kan echter geen radioverbinding worden gelegd met het Duitse bommenwerpers, die al zo'n drie kwartier onderweg zijn.

Beeld Uitgeverij Vantilt

Fotoreeks

Bekijk de volledige fotoreeks hier.

Het nieuwe ultimatum

Tegen twaalven vaardigt Scharroo de kapitein der genie J.D. Backer af als onderhandelaar. Hij wekt enige ergernis bij Schmidt, die zich heeft geïnstalleerd in een voormalige melksalon aan de Prins Hendrikkade, als blijkt dat hij slechts 'enkele vragen opgehelderd wil zien'. Daarvoor ontbreekt de tijd, zegt Schmidt. Die herhaalt niet alleen zijn eis tot overgave, maar dicteert ook de capitulatievoorwaarden. Wel geeft hij de Nederlanders nog even respijt: het nieuwe ultimatum verstrijkt om 16.20 uur.

Backer verlaat de melksalon om 13.20 uur. Op dat moment verschijnen de bommenwerpers al boven de stad. Tot ontsteltenis van Schmidt, die nog in de veronderstelling verkeert dat de aanval is afgeblazen. 'Um Gottes Willen, das gibt eine Katastrophe', roept hij uit. 'Das wird ein zweites Warschau.'

Beeld Uitgeverij Vantilt
Beeld Uitgeverij Vantilt
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden