ROTBACILLEN

De Ehec-bacterie heeft tientallen doden en duizenden zieken veroorzaakt. De epidemie, die met name in Duitsland huishoudt, lijkt inmiddels over haar hoogtepunt heen. Hoeven we ons dus geen zorgen meer te maken? Microbiologen Alex Friedrich en Jan Kluytmans en geneticus Frederick Blattner maken de balans op. 'Er liggen nog tal van gevaarlijke bacteriën op de loer.'

Met vele miljarden zijn ze, de E. coli-bacteriën in onze darmen, en ze doen er goed werk door voedsel te verteren. Dat die onschuldige darmbacteriën ook in ziekmakende varianten voorkomen, moet iedereen weten want dat leidt tot diarree.

Sinds drie weken is echter opeens ook duidelijk dat ze levensgevaarlijk kunnen zijn. Tientallen doden en duizenden zieken telt de regio Hamburg inmiddels door de eerste uitbraak van een zeldzame stam van de Ehec-bacterie, een E. coli met een verwoestende combinatie van agressieve kenmerken, overgenomen uit andere bacteriën.

Het aantal besmettingen is inmiddels vermoedelijk over zijn hoogtepunt heen, en Nederland lijkt met slechts een paar ziektegevallen de dans ontsprongen. Maar betekent dit ook dat we ons geen zorgen meer hoeven te maken?

We maken de voorlopige balans op met drie deskundigen. Microbioloog Alex Friedrich werkte tien jaar in het referentielaboratorium in Münster, waar hij zich veelvuldig met de Ehec-bacterie heeft bezig gehouden. Sinds begin dit jaar is hij hoofd van de afdeling medische microbiologie in het Groningse UMCG. Jan Kluytmans is hoogleraar microbiologie en infectiepreventie aan het Amsterdamse VUmc en arts-microbioloog in het Amphia ziekenhuis in Breda. Frederick R. Blattner, hoogleraar genetica aan de universiteit van Wisconsin, is de man achter het E. coli Genome Project van die universiteit. Hij bracht in 1997 het complete E. coli-genoom in kaart en vervolgens een aantal al dan niet ziekmakende stammen, maar ook de Shigella- (dysenterie), de salmonella- (tyfus) en de pestbacterie.

Wat voor een soort bacterie is het?

Escherichia coli 0104:H4 is de naam. Een van de vele stammen van E. coli, die soms ziekmakende eigenschappen oppikt. 0104:H4 bleek al snel een zeer toxische, agressieve stam. Om zijn exacte eigenschappen te bepalen, is serologisch onderzoek echter niet voldoende. Daarvoor moet je zijn erfelijke eigenschappen heel precies vergelijken met die van andere stammen. Dat hebben Duitse en Chinese onderzoekers vorige week gedaan met whole genome sequencing, niet 'diep' genoeg om het hele genoom in kaart te brengen, wel om voldoende genen te kunnen definiëren.

De Duitse bacterie blijkt een soort mengelmoes van andere gevaarlijke E. coli bacteriën. De O104:H4-stam maakt een toxine aan die lijkt op de gifstof van de dysenteriebacterie Shigella. Die Shigatoxine leidt tot bloederige diarree, nierfalen en soms de dood (het zogeheten hemolytisch-uremisch syndroom, kortweg Hus). Daarom wordt de bacterie een Ehec genoemd: het is een E.coli (ec) die leidt tot bloedingen in de darmen (enterohemorragisch, ofwel eh).

Genetisch gesproken lijkt echter veel meer sprake te zijn van een Eaec, een (alleen bij de mens voorkomende) variant van de bacterie die makkelijk vastplakt aan de darmwand (vandaar de a, van aggregatief), en die een hardnekkige, waterige diarree veroorzaakt waaraan in derdewereldlanden elk jaar veel kinderen door uitdroging sterven.

Blattner vergeleek de voorlopige Chinees-Duitse uitkomsten met 14 genenkaarten in de database van het E. coli Genome Project en constateert dat de Duitse Ehec-stam 92 procent van het dna van een Eaec heeft. De 0104:H4-stam heeft daarnaast overeenkomsten met Etec, de giftige bacterie achter reizigersdiarree (waarbij de t staat voor toxisch), en met de (minder) gevaarlijke Ehec-stam 0157:H7. Die 0157:H-stam staat ook wel bekend als de hamburgerbacterie, omdat de eerste uitbraken, met name in de VS, het gevolg waren van besmet, onvoldoende verhit rundvlees.

Anders dan de vele tot nu toe bekende Ehec-stammen heeft 0104:H4 ook een aantal antibioticaresistentiegenen. De bacterie is resistent tegen bijna alle antibiotica, net als de bekende Esbl-bacteriën. Is hij daarmee ook een nieuwe mutatie, zoals de Wereldgezondheidsorganisatie vorige week bekendmaakte? Friedrich meent van niet. 'De 0104:H4 is de afgelopen jaren vaker aangetroffen, maar dan ging het om sporadische casussen. Het enige opmerkelijke aan deze stam is de enorme resistentie.'

Ook bijzonder is dat de Duitse stam niet de traditionele Ehec-doelgroepen, kinderen en ouderen, lijkt te treffen, maar vooral volwassenen en dan met name vrouwen (70 procent van de gevallen). Waarom dat zo is, blijft voorlopig gissen, zegt Friedrich. Mogelijk eten vrouwen meer van bepaalde groenten of komen ze vaker met besmet voedsel in aanraking, omdat ze vaker voedsel bereiden voor het gezin. Of ze hebben andere receptoren in hun lichaam waardoor ze kwetsbaarder zijn.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden