Rot gebouw

Vaak gaat het zo: gebouw opgeleverd, architect trots, recensenten verrukt, burgemeester tevreden. En dan verschijnt Nico Hendriks.

Kromgetrokken gevelplaten, kierende voegen, verschoten beton, rottend hout, opbollend tegelwerk, wankelend metselwerk. Het is een droeve parade van wat de moderne architectuur vermag. En prof. ir. Nico Hendriks, geveldeskundige, is de boze opzichter.


Hendriks is de man die langs komt als de architectuurbladen zijn verdwenen. Als het gebouw na de opening door de recensenten is voorzien van lovende bewoordingen over de mooie zichtlijnen, het spel met volumes en de interactie met de buitenwereld, bekijkt Hendriks wat er over blijft als het gebouw is blootgesteld aan wind, zon, sneeuw en regen. Om er vervolgens genadeloos rapport van op te maken.


De hoogleraar gevels en daken van de Technische Universiteit Eindhoven is geen architectenhater. Integendeel. Hij houdt van een mooi gebouw, maar misschien nog meer van vakmanschap. Zijn wijsheid giet hij in stukken voor het vakblad Bouwwereld, ter lering en vermaak. In zijn gevreesde rubriek Gevels volgens Nico legt hij uit waar het mis ging bij Rem Koolhaas, MVRDV, Thomas Rau, Koen van Velzen, Sjoerd Soeters, Willem Jan Neutelings, Renzo Piano, Erick van Egeraat, Aldo van Eyck en Mecanoo en tientallen anderen.


Hij levert het fotografisch bewijs van de bouwflaters in serie. Hoe is het mogelijk dat gebouwen die miljoenen hebben gekost er na verloop van tijd zo belabberd uitzien?


'De meeste fouten komen voort uit de verkeerde toepassing van materialen', zegt Hendriks. 'Het is zelden te wijten aan de bouwmaterialen, maar veel meer aan de kennis van de juiste toepassing.' Waarom die materialen dan toch worden toegepast: 'De architect heeft niet voldoende opleiding gekregen, of hij heeft niet de moeite genomen zich behoorlijk te laten adviseren.'


Hendriks wil de architecten best een beetje in bescherming nemen. Vaak laat hij zijn waardering blijken over de inventiviteit van de architect en de volharding die de ontwerper zich moet getroosten om een gebouw te mogen realiseren. Dan gaat het om een proces van jaren, een obstakelrace van juridische bezwaren en bezuinigingen. 'Vaak neemt de aannemer of de projectontwikkelaar de regie op een bepaald moment over. En die vinden bepaalde ideeën van de architect al snel te duur. Terwijl een goede uitvoering - als die in een keer met kennis wordt uitgevoerd - niet duurder hoeft te zijn.'


Een voorbeeldje. Architecten zijn dol op gekleurd beton. Het ziet er direct na de oplevering prachtig uit, zoals de roodbetonnen steunen van de overkapping van het station van Schiedam, ontworpen door Arcadis Architecten. 'Warm en prettig is de kleur allang niet meer.'


Oorzaak: 'Gekleurd beton maken kan alleen met zuiver wit cement. Dat is natuurlijk duurder dan gewoon cement, zoals Portland. En dan zegt de aannemer: veel te duur! En dus gebruikt hij Portland. En dan komt die grijze, grauwe kleur er altijd weer doorheen.'


Hij hekelt de prefabgevel van de Kees Boeke School in Bilthoven van Snelder Architecten (2006). 'De ideeën van de onderwijspionier zijn vakkundig verwerkt in het ontwerp. De simpele regels voor een goede prefab betongevel niet.' Het groene beton neigt al weer naar grijs en wordt bovendien ontsierd door bruine roeststrepen, veroorzaakt door een interne reactie in de steen.


Ander voorbeeld: gelijmde panelen, of het nou glas, keramiek of hout betreft. 'Dat zou bij wet verboden moeten worden, dat lijmen op de bouwplaats zelf. Alleen onder fabrieksomstandigheden kun je goed lijmen. Een berucht voorbeeld is het Glazen Huis in Leerdam. De vele glasplaten werden op elkaar gelijmd in een Romney-loods op de bouwplaats. Weliswaar verwarmd, maar er was ook veel condens. Het werd een van de meest verschrikkelijke mislukkingen in de bouw die we kennen.'


Prof. ir. Nico Hendriks (72) doceert gevels en daken aan de Technische Universiteit Eindhoven. Tot zijn emeritaat was hij gewoon hoogleraar materiaalkunde en duurzaam bouwen. Hij is redacteur van de serie Gevels van SDU uitgeverij en voorzitter van de kennisraad van BDA adviesgroep in gevels en daken. Voor het tijdschrift Bouwwereld bekijkt hij, sinds 2004, eens per maand een bouwproject - en de gevolgen daarvan. Veel van zijn analyses zijn (met foto's) te vinden op Bouwwereld.nl.


1


Wat


De uitbreiding van het Van Gogh Museum in Amsterdam (1999)


Architect


Kisho Kurokawa


Probleem


De granieten bekleding van het ellipsvormige gebouw vertoont barsten en beschadigingen. De platen zijn van Deerbraun graniet en meten bijna een vierkante meter per stuk. De platen zijn zo geslepen dat ze de ronde vorm van het gebouw volgen. Dat leverde vijftig verschillende krommingen op, een reuzenwerk. Vrijwel zonder uitzondering, zo stelde Hendriks vast, vertonen de platen beschadigingen bij de verankeringen. Rond de rvs-pennen zijn stukken graniet afgesprongen. Op andere plaatsen zijn de platen gescheurd. Mogelijke oorzaak is het bewegen van de kromme platen (loodrecht op de richting van het oppervlak) bij temperatuurwisselingen, waardoor bij de ankers te veel spanning ontstaat.


Oplossing


Reparatie is niet mogelijk, volledige vervanging lijkt de enige optie. 'Het mag verbazing wekken dat er geen hekwerk rond de gevel is geplaatst voor de veiligheid van de bezoekers.'


4


Wat


Gebouw Nederlandse Film en Televisie Academie in Amsterdam (1999)


Architect


Koen van Velsen


Probleem


Betonnen kern met glazen buitengevel als tweede huid. De glazen platen hebben open voegen. Zo dringen vuil en vocht de binnengevel binnen. De Academie is gevestigd aan een druk verkeersplein. De ernstigste vervuiling zit aan de binnenzijde van de glazen buitengevel. 'Bij regenachtig weer tekent zich dat heftig en contrastrijk af.'


Oplossing


'Schoonmaken is alleen mogelijk door de panelen te demonteren. Een kostbare zaak met slechts een tijdelijk effect.'


2.


Wat


Nieuwbouw Popcentrum De Effenaar in Eindhoven (2005)


Architect


MVRDV architecten


Probleem


Nog geen jaar na de opening worden luchtbellen geconstateerd onder de kunststof bekleding van de trapkokers. De gevelbedekking scheurt 'erbarmelijk'. De scheuren worden afgeplakt met tape, maar de binnenmuren worden geplaagd door vocht en schimmel. Het gebouw moest een sterk industrieel karakter krijgen, passend bij het karakter van de stad. Het bouwbedrijf had geen garantie willen geven op de gevelbekleding vanwege het experimentele karakter.


Oplossing


De bekleding is eind vorig jaar vervangen, wat de gemeente ongeveer 700 duizend euro heeft gekost.


3


Wat


Woongebouw Carré op het Chassé kazerneterrein in Breda (2002)


Architect


OMA (Rem Koolhaas)


Probleem


De gevel van het woon-, bedrijven- en parkeergebouw werd bekleed met Prodema-platen, een materiaal met houtnerfstructuur. Nog niet veel toegepast, maar mooi qua structuur en uitstraling. Een 'rampzalige keuze', oordeelt Nico Hendriks. 'De meester onwaardig.' Prodema is een onder hoge druk vervaardigd laminaat, met een toplaag van houtfineer. De fabrikant beloofde begin jaren negentig een vrijwel onderhoudsvrije gevel, maar het materiaal bleek niet geschikt voor het Nederlandse klimaat. Het begon steevast met zwarte puntjes op de zonbelaste kant, vertelt Hendriks. Die groeien uit tot vlekken, totdat de hele plaats grauwgrijs is gekleurd. Vervolgens 'delamineren' de platen.


Oplossing


De 5.000 platen, samen 4.500 vierkante meter, moesten allemaal worden vervangen. De fabrikant was inmiddels failliet. De kosten: 1,3 miljoen euro.


5


Wat


Brandweerkazerne Breda (1999)


Architect


Neutelings Riedijk Architecten


Probleem


Om het gebouw zijn hekken geplaatst om voorbijgangers te behoeden voor vallend gesteente. Door staalconstructie in het gebouw was een brede luchtspouw nodig; de ruimte tussen de binnenmuur en buitenmuur. Om ruimte terug te winnen, werden de rode bakstenen van de gevel klamp gemetseld. De stenen worden dan niet plat, maar (minder stabiel) op hun kant gemetseld. 'Hadden ze misschien beter niet kunnen doen.' Bovendien werd gekozen om niet 'in verband' (verspringend) te metselen, maar de stenen recht 'op te stapelen'. Ook al minder stabiel.


Meestal wordt dan speciale mortel gebruikt, met toevoeging van kunststof. Omdat werd gekozen voor minder regelmatig gevormde, met de hand gemaakte stenen, vermoedt Hendriks dat werd gekozen voor gewone, minder hechtende metselmortel. Ook ontbreekt voegwapening, versterkingsmateriaal van de voegen. 'Met alle gevolgen van dien.' Scheuren, losse voegen, algvorming, vallend gesteente.


Oplossing


Komend najaar gaat de gemeente Breda de gevels van de kazerne opknappen. Kosten, volgens Omroep Brabant: 2,4 miljoen euro.


7


Wat


Bibliotheek TU Delft (1997)


Architect


Mecanoo


Probleem


Het gebouw met grasdak, koudekoeling en klimaatgevel moest een toonbeeld zijn van duurzaamheid, maar werd vanaf het begin geplaagd door problemen. Hendriks: 'Duurzaam in de zin van degelijk is het niet geworden.' Dakranden bleken te lekken, waardoor een snelle ingreep noodzakelijk was. Gebruikers bleken niet in staat de noodzakelijke zonwering goed te bedienen, zodat de temperatuur in het gebouw snel opliep. Het gras op het schuine dak had overlevingsproblemen. En de voegen van de schuine glazen klimaatgevel werden afgeplakt, om inwatering te voorkomen.


Oplossing


De dakranden zijn waterdicht gemaakt. Het snel verdrogende grasdak werd vernieuwd en kreeg een nieuw watersysteem. De afwatering van de klimaatgevel is verbeterd.


6 (niet op de foto)


Wat


Glazen Huis van Leerdam (2001),


Architect


Kruunenberg Van der Erve


Probleem


Ter promotie van Leerdam als glasstad en ter bevordering van innovaties met glas als bouwmateriaal werd het Glazen Huis gebouwd. 'De jury was getroffen door de experimentele opzet waarbij glas nu eens niet leidt tot lichtheid en transparantie, maar tot zwaarte en geslotenheid. Om dikke 'glasmuren' op te kunnen richten, werden ruim 10 duizend computergestuurd gesneden glasplaten op de bouwplaats op elkaar gelijmd. Dat gebeurde met 'speciale' tweecomponenten siliconenlijm 'om de duurzaamheid van het huis te garanderen'. Maar de lijmverbinding bleek niet goed. Vocht en algen kruipen tussen de glasplaten. Herstel was onmogelijk.


Oplossing


Het Glazen Huis is gesloopt. De eigenaren, een echtpaar, mochten op dezelfde plek drie huizen terugbouwen. De afbraak was volgens sloper Arie Sterk 'een fluitje van een cent'.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden