Rostov, zien jullie de Malaysia? Hij is verdwenen

De MH17 werd op 17 juli door een wolk van snelvliegende 'objecten doorboord'. Dat blijkt uit het eerste, summiere rapport dat de Onderzoeksraad voor de Veiligheid dinsdag heeft gepresenteerd. Veel vragen blijven voorlopig onbeantwoord.

Dinsdag waren pro-Russische rebellen op de rampplek nog met wrakstukken in de weer. Beeld OVV-rapport, AP, Reuters

Om 13 uur, 22 minuten en 5 seconden slaat bij de Oekraïense luchtverkeersleiding de twijfel toe: de MH17 reageert niet meer op hun oproepen. Twee minuten eerder hebben de Oekraïners nog contact gehad met de piloten in het vliegtuig, en was er niets aan de hand. Nu antwoordt het toestel van Malaysia Airlines met 298 inzittenden niet meer op hun oproepen. De Oekraïense luchtverkeersleiders melden zich bij hun Russische collega's - met wie ze ondanks de oorlog gewoon contact hebben.


'Rostov, zien jullie de Malaysia?', vragen ze.


'Het lijkt erop dat de indicatie (het vliegtuig, red.) uiteenvalt', reageren de Russen, die op hun radar het stipje dat de MH17 vertegenwoordigt uiteen zien spatten.


'Ja, hij is verdwenen', constateren ook de Oekraïners even later.


De kans om een noodsignaal uit te zenden hebben de piloten van het neergestorte toestel niet meer gehad, bleek dinsdag uit het eerste, voorlopige rapport van de Onderzoeksraad voor de Veiligheid. De OVV heeft de opdracht de oorzaak van de vliegramp van 17 juli, waarbij alle inzittenden om het leven kwamen, te achterhalen.


Volgens de voorlopige conclusies in het feitenrelaas is het toestel abrupt door een wolk van snelvliegende objecten doorboord. Over een raket - een breed gedragen verklaring voor het uiteenspatten van het toestel - wil de Onderzoeksraad nog niet spreken. Voor de stelling dat er zo'n projectiel in het spel was hebben ze nog geen sluitend bewijs; dat vergt nader onderzoek.

Nabestaanden George and Agela Dyczynski uit het Australische Perth, die op 26 juli de rampplek bezochten. Beeld OVV-rapport, AP, Reuters

Drie jaar

'Het resultaat is summier en bevat weinig nieuws', oordeelt Joris Melkert, docent lucht- en ruimtevaarttechniek van de TU Delft. 'Maar het rapport voldoet aan de regels. De OVV is verplicht nu met een voorlopig feitenrelaas te komen. Helaas schuurt dat met onze gevoelens. Wij smachten ernaar een dader aan te wijzen en die te berechten. Maar het is een lastig te onderzoeken ramp. Bij de Tripoli-ramp in 2010 duurde het bijna drie jaar voor het onderzoek was afgerond.'


Het vliegtuig viel volgens de bevindingen in de lucht uiteen. De voorkant is het dichtst bij de plek gevonden waar de MH17 van de radar verdween, wat suggereert dat eerst de cockpit is afgebroken en daarna de rest. 'Of dit betekent dat de inzittenden de ramp niet bewust hebben meegemaakt, kunnen we nu nog niet zeggen', aldus OVV-voorzitter Tjibbe Joustra. 'We zullen nog onderzoeken hoe het vliegtuig naar beneden is gekomen, met welke boog en hoelang het heeft geduurd.'


Het rapport is vooral gebaseerd op foto's, informatie uit de zwarte doos en gegevens van de luchtverkeersleiders. Op de rampplek zijn de onderzoekers nog niet geweest. Joustra: 'We hebben wel wat brokstukken, maar dat is niet meer dan een doos spullen. Die zijn verzameld door Maleisische onderzoekers, vlak na de ramp. En er zijn stukken gevonden in de lichamen van de bemanningsleden.' Hij hoopt dat zijn onderzoekers nog voor de winter , half oktober, naar het rampgebied afreizen.

Repatriëring

Vandaag zal de leider van de repatriëringmissie, Pieter-Jaap Aalbersberg, opnieuw naar Oekraïne gaan. Zijn team is belast met het vinden en terughalen van de lichamen en de bezittingen van de slachtoffers. 'Als de veiligheidssituatie het maar even toelaat, staan onze mensen klaar om af te reizen', voegde premier Rutte dinsdag toe tijdens een persconferentie.


Sinds vrijdag is er in het oosten van Oekraïne een wankel staakt-het-vuren van kracht. Of ook de OVV - waarvan het team los opereert van de repatriëringsmissie - binnenkort vertrekt, kon Joustra nog niet zeggen. Hoe langer het onderzoek op zich laat wachten, hoe lastiger het wordt in dit oorlogsgebied. TU-docent Joris Melkert: 'Er zijn mensen die er baat bij hebben bewijsstukken te laten verdwijnen. Degene die de raket heeft afgevuurd - ik zie geen andere verklaring - heeft zich nog niet gemeld. Dat gaat hij waarschijnlijk ook niet meer doen. Leeft hij nog? Of is hij weggestopt in Siberië?'


De OVV hoopt over een jaar met een definitief rapport over de oorzaak te komen. Daarin zal geen dader worden aangewezen. Dat is de taak van het Openbaar Ministerie, dat samen met een internationaal team belast is met het strafrechtelijk onderzoek.


De OVV werkt samen met onder meer Maleisië, Australië en het Verenigd Koninkrijk. Alle betrokkenen mochten het rapport becommentariëren. Ook de Russen, die informatie hebben geleverd. Volgens Joustra was er geen inhoudelijke kritiek. 'Opmerkingen waren vooral van stilistische aard.'

In zijn voorlopig rapport concludeert de Onderzoeksraad voor Veiligheid onder meer op basis van de naar binnen gekrulde gaten in een stuk dak van de cockpit, hier te zien, dat het vliegtuig met hoge energie is doorboord door voorwerpen van buitenaf. Beeld OVV-rapport, AP, Reuters

Een raket als oorzaak van de ramp: hoe sterk zijn de aanwijzingen?

Het rapport van de Onderzoeksraad voor Veiligheid geeft geen antwoord op de vraag waardoor en door wie het Malaysia Airlines-toestel is neergehaald. Maar de conclusie dat het toestel is doorboord door een groot aantal objecten die het vliegtuig van buitenaf raakten, past wel in de theorie dat de MH17 is neergehaald met een mobiele luchtdoelinstallatie van het type SA-11, ook wel BUK genoemd.

SA-11 raketten, of BUK-raketten, hebben een bereik van ruim twintig kilometer en ontploffen ongeveer 100 meter van hun doel. Het resultaat is dat het doel wordt getroffen door een regen van fragmenten.

Al direct na de ramp werd gespeculeerd dat het toestel met een BUK-raketinstallatie zou zijn neergehaald, waarschijnlijk door de pro-Russische rebellen die het toestel voor een Oekraïens militair vliegtuig aanzagen. Er zijn verscheidene sterke en minder sterke aanwijzingen die in die richting duiden.

Sterk

1. De leider die pochte over een neergehaalde Antonov

Vlak na het neerschieten van het toestel meldde Igor Strelkov, de militaire commandant van de rebellen, op Vkontakte (het Russische Facebook): 'Bij Torez hebben we zojuist een Antonov-26 neergehaald. We hadden hen toch gewaarschuwd: niet in ons luchtruim vliegen.'

Nadat gebleken was dat het niet om een Oekraïense Antonov ging, maar om een passagierstoestel van Malaysia Airlines, werd de boodschap haastig weggehaald van de pagina met de mededelingen van Strelkov.

2. Het verhaal over de buitgemaakte BUK-installatie

De rebellen ontkennen nog steeds dat zij over een BUK beschikten. Enkele weken daarvoor hadden zij echter gemeld dat zij een BUK-installatie hadden buitgemaakt op het Oekraïense leger. De Russische ultranationalist Sergej Koerjagin meldde drie dagen voor de aanslag op het toestel dat 'onze getalenteerde technici' bezig waren die te repareren.

3. De beschuldiging dat Kiev een BUK-aanval uitlokte

Rebellenleider Aleksandr Chodakovski, de commandant van het Vostok-bataljon, gaf enkele dagen na de ramp tegenover Reuters toe dat de opstandelingen de beschikking hadden over een BUK. 'Ik kreeg toen te horen dat er een BUK van Loehansk kwam onder de vlag van de LNR (de Volksrepubliek Loehansk),' zei hij in een interview met Reuters.

Volgens hem zouden de rebellen de raketinstallatie nog dezelfde dag teruggestuurd hebben. 'Zij stuurden die waarschijnlijk terug om het bewijs te verdoezelen.'

Maar eveneens volgens Chodakovski zou Kiev de aanval met de BUK-raket hebben uitgelokt. 'Ze wisten dat de BUK bestond, dat de BUK onderweg was naar Snizjnje. Zij wisten dat de BUK daar zou worden opgesteld en hebben toen het gebruik van die BUK uitgelokt door een luchtaanval te beginnen.'

4. De videobeelden en foto's van een BUK-installatie

Op Twitter en andere sociale media waren foto's en videobeelden te zien van een BUK-lanceerinstallatie die op een dieplader wordt vervoerd in de buurt van Snizjnje en Torez, niet ver van de rampplek.

Minder sterk

1. Inlichtingendiensten van de VS 'zagen BUK-radarsignaal'

De Amerikaanse veiligheidsdiensten hebben gemeld dat zij vlak voor de ramp met de MH17 een signaal hadden opgevangen van een radar van een BUK-installatie in het rebellengebied. Tot nog toe hebben de Verenigde Staten geen details vrijgegeven.

2. Gesprekken van rebellen zouden zijn onderschept

Bandopnamen van gesprekken tussen rebellencommandanten die de Oekraïense geheime dienst SBOe zou hebben onderschept, wijzen erop dat de rebellen dachten dat het om een militair vrachttoestel ging. Volgens hen zijn die opnamen niet echt.

3. Ooggetuigen 'zagen Russisch sprekende mannen'

BBC-verslaggever John Sweeney suggereert, op basis van gesprekken met ooggetuigen in het gebied, dat de BUK-lanceerinstallatie werd bediend door een eenheid uit Rusland. Dat leidden zij af uit hun uniformen en hun zeer gedisciplineerde optreden. Ook spraken de mannen volgens die getuigen zuiver Russisch, zonder de zachte 'g' van de Russen in Oekraïne. De commandant van de eenheid zou een duidelijk Moskous accent hebben gehad. Maar het is onduidelijk aan welke kant die ooggetuigen staan en hoe betrouwbaar zij zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden