Roofzuchtige blikken en zinnenprikkelende objecten

Jeanne Prisser bericht over wat zich afspeelt in de voorhoede van de beeldende kunst. Deze week: goed getrainde jongens in het Frans Hals en een prehistorisch heiligdom.

Beeld Arnoud Holleman

Haarlem, 18 april

Eerst de voorgeschiedenis. Die is smakelijk. In 1997 maakte Arnoud Holleman Museum, een kort werk samengesteld uit beeld uit de Franse homo-pornofilm Musée Hom (1994). Door de seks (en veel narratieve context) weg te snijden, bleef een film over die, in Hollemans woorden, draaide om de 'verstrooide wezenloosheid' en 'dwalende blikken' van de bezoekers.

Museum werd een bescheiden succes. Getoond in het Stedelijk Museum en elders; beland op het verlanglijstje van toenmalig Frans Hals Museum-directeur Schampers. Dat laatste gebeurde in 2005, het begin van de complicaties. Omdat Museum au fond een bewerking was van andermans film, zag Holleman zich genoodzaakt toestemming te vragen aan die ander, de regisseur Jean-Daniel Cadinot in dit geval. Die toestemming kwam er niet. Om duistere redenen beschouwde Cadinot Hollemans film als een 'censuur op homo-porno' en de kunstenaar als een vertegenwoordiger van een 'onderdrukkende bourgeoisie'. Cadinot overleed in 2008, zijn beslissing was onherroepbaar.

In de jaren daarop verwerd Museum tot een doorlopend vraagstuk over auteursrecht en de toe-eigening van beeld, intellectueel interessant, maar, zoals Holleman schreef, ook een tikkeltje, excusez le mot, onbevredigend. De climaxloze pornofilm vond zelf geen closure.

Nu is die closure er wel. Mede dankzij die eerdere potentiële koper, het Frans Hals Museum. Daar is een gefilmde re-enactment van Museum te zien, opgenomen in datzelfde Frans Hals Museum, met jonge acteurs en veronachtzaamde naoorlogse beeldhouwkunst (van Charlotte van Pallandt en Mari Andriessen) figurerend als museumstukken. De film wordt zij aan zij getoond met het origineel.

Ik bekeek hem. Hij deed me grinniken. In de schutterszaal liepen knappe, goed getrainde jongens, de suppoosten droegen militaire uniformen in plaats van de gebruikelijke C&A-slobberpakken. Men had oog voor de kunst, maar vooral voor elkaar.

Een beveiliger met leuke flaporen liep te azen op een kuikenachtig joch met een baldadig kontje. Een prachtig karamelkleurig exemplaar flirtte met een studentikoos type. Roofzuchtige blikken over en weer, een bom van testosteron, zonder ontlading. Nee, kijken is nooit neutraal. Opgewarmd liep ik even later zelf de schutterszaal in.

Daar wachtte de grauwe werkelijkheid. Aan de beelden, klassiek en grimmig expressief, lag het niet. Nee, hier vielen mijn medebezoekers me rauw op het dak. Een kerel in kaki vissershesje (waar halen ze die dingen toch vandaan? Krijg je er een opgestuurd zodra je 65 wordt?!) klungelde met z'n audiotour totdat z'n vrouw hem het apparaat driftig uit handen trok. De rest van de senioren leek reikhalzend uit te kijken naar de koffie. Wanhopig zocht ik troost bij de kroezige vaandrig op Hendrick Pots schilderij. Hij keek dwars door me heen.

Amsterdam, 22 april

Ik zocht mijn heil bij de dieren. Jump to the beat of the animal feet - kijk, voor zo'n titel ren ik de deur uit. Trippel-trappel-trippel-trap, gracieus als een steppehinde over de Amsterdamse grachten richting de galerie Lumen Travo. Onderweg schroefde Elton Johns theme song van The Lion King zich in mijn hoofd vast en ik humde zachtjes mee. 'In the Ciiiiiiiircle, the Circle of Life'.

Geen toevalligheid natuurlijk. Ik was op weg naar het nieuwste werk van Mariëlle Videler, een kunstenaar die de aarde bereist en zoekt naar betere omgangsvormen tussen de mens en zijn planeet. Tussen mens en dier.

Niet middels pamflettistische panfluitkunst die je lamlendig doet knielen in een poel van schuldgevoel - nee, dat is juist het aardige. Videler verleidt middels zinnenprikkelende objecten (vlinders van afvalmateriaal, virtuoze tekeningen en veel textiel) en verrukkelijke sjamanistische rituelen, die altijd weer het oerwezen in me wakker weten te schudden. Nu krijgt de gemiddelde grootstedelijke trambestuurder dat ook vrij snel voor elkaar, maar dat voelt toch anders. Minder sacraal en nobel.

Jump the beat of the animal feet van Marielle Videler. Beeld Courtesy Lumen Travo

Bij Lumen Travo was het alsof ik een prehistorisch heiligdom betrad. Aan de muur hingen lange kettingen, geregen van gedroogde pompoen- en abrikozenpitten. Daar werd ik in eerste instantie giechelig van - het kwam wat kinderlijk op me over - maar mijn oerwezen moest gewoon even inkomen.

Dat gebeurde presto in de volgende ruimte. Daar belandde ik pardoes in een kakofonie van kleuren, patronen en dieren. Vogels, ratten, katten, herten, leeuwen, mieren - ze bevolkten zes mooie cirkelvormige wandtapijten, door Videler nijver en liefdevol in elkaar gezet. Er was ook een werk, minder uitbundig van kleur, dat de hele wand bedekte en waarop een vrouw met een masker (gemaakt van alweer die pompoenpitten) een rituele dans opvoerde.

Videler had zich laten inspireren door eeuwenoude wandtekeningen in de grotten van Serra da Capivara in Brazilië. En ook door de verhalen over inheemse jagers die via zo'n ritueel goedkeuring vragen aan de dieren, voordat ze die doden. Bij een teveel aan dierlijk leed nemen de beesten wraak. Jump to the beat of the animal feet!

Daar kon mijn oerwezen wel wat mee. Het mocht dan een volstrekt naïeve gedachte zijn (noem mij een beest dat het tegen de menselijke destructiedrang kan opnemen), ze leverde in elk geval een vrolijk beeld op. Ik zag de wereld in de kleuren van Mariëlle Videler, anarchistische apen langs de grachtenpanden slingeren, dolle koeien op de pui van de Keurslager af hobbelen, herten dansend op de Dam. En geen tram die erlangs kwam.

Arnoud Holleman, Hommage Frans Hals Museum, Haarlem, t/m 21/6

Mariëlle Videler, Jump to the beat of the animal feet Lumen Travo, Amsterdam, t/m 23/5

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden