Ronselverhalen keren altijd terug, bewijzen zijn er zelden

Al decennialang doen er bij gemeenteraadsverkiezingen steevast geruchten de ronde over stiekeme praktijken. Maar bewijzen zijn er zelden of nooit.

Een bord met verkiezingsposters in Barendrecht Beeld ANP

'Veel kiezers kregen in de dagen voorafgaande aan de dag van de stemming bezoek van invloedrijke personen als grootgrondbezitters, notarissen, predikanten en pastoors die hun advies kwamen geven of eenvoudigweg hun stembriefje invulden.'

Het aantal meldingen over het mogelijk ronselen van stemmen voor de gemeenteraadsverkiezingen van morgen neemt toe. Dat ronselen van stemmen was in het Nederland van de 19de eeuw een 'wijdverspreid verschijnsel', staat in een advies van de Kiesraad uit 2007 aan de minister van Binnenlandse Zaken.

In de tweede helft van de 19de eeuw werden stembiljetten twee weken voor de verkiezingsdag bij de kiezer thuis bezorgd. Men werd geacht het stembriefje aan de keukentafel in te vullen en vervolgens af te geven aan het stembureau. De praktijk was dat de notabelen erop toezagen dat het goed kwam met de stem van de eenvoudige man.

Levendig geschiedenisverhaal
Het advies is een lijvig stuk over ronselen 'in historisch en rechtsvergelijkend perspectief'. Naar de maatstaven van een ambtelijk rapport is het een levendig geschiedenisverhaal, aanvankelijk over bier en sigaren en later over een 'vrijzinnige' regeling van stemmen bij volmacht.

Al decennialang is een constante in gemeenteraadsverkiezingen dat altijd geruchten en aanwijzingen zijn te vieren over stiekeme praktijken. Zelden of nooit is er bewijs. Helemaal aan het einde van 34 pagina's feiten, beschouwingen en overwegingen schrijft de Kiesraad met een fijn gevoel voor understatement: 'Wat Nederland betreft kan wel gesteld worden dat de sinds 1980 steeds terugkerende discussie over het ronselen van volmachtstemmen ontsierd wordt door een opmerkelijk gebrek aan empirische kennis.' In andere woorden: veel geschreeuw, weinig wol.

 
Wat Nederland betreft kan wel gesteld worden dat de sinds 1980 steeds terugkerende discussie over het ronselen van volmachtstemmen ontsierd wordt door een opmerkelijk gebrek aan empirische kennis
Kiesraad

Grondwet 1848
In de eerste Grondwet die het directe kiesrecht regelde, die van 1848, was stemmen bij volmacht uitgesloten. Het motief was niet een vrees voor ronselen. De overheid wilde voorkomen dat de welgestelde heren - het kiesrecht was aan inkomen en mannelijk geslacht gebonden - niet de moeite zouden nemen zelf naar het stembureau te komen, doch een knecht zouden sturen. Stel je voor!

Aan het eind van de 19de eeuw kwam een einde aan het opsturen van de stembriefjes naar het woonadres. Het ronselen van stemmen werd 'nagenoeg onmogelijk', maar in plaats daarvan kwam 'het kopen' van stemmen in zwang. 'Stemmen werden meestal gekocht', schrijven de rapporteurs, 'met een sigaar, een glas bier of geld. Kiezers die hun stem hadden verkocht, konden zich in een kroeg melden voor de beloning.'

Het verhaal over het ronselen van stemmen is als een canon: het keert altijd terug. Begin jaren vijftig voelde de politiek zich genoopt de regels aan te snoeren na klachten alom over vieze praktijken. In de jaren zeventig ging de overheid ervan uit dat 'hooguit een zeer kleine minderheid' zijn stem zou verkopen aan de duivel. Begin jaren tachtig begonnen de media zich te weren: overal, maar vooral in Limburg en Brabant, zag men 'signalen'. Maar vervolgens was het ronselen volgens opgetrommelde bewindslieden 'op de terugtocht' of kon men domweg niet aangeven of het was toegenomen dan wel afgenomen. Bij gebrek 'aan empirische kennis'.

rinses Juliana verlaat het stembureau nadat ze voor het eerst in haar leven een stem heeft uitgebracht in de algemene verkiezingen. Beeld ANP
 
Stemmen werden meestal gekocht met een sigaar, een glas bier of geld
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.