'Rond Vestia leefden de banken en wij in twee werelden'

Vandaag neemt Jan van der Moolen afscheid. Onder zijn toezicht viel woningcorporatie Vestia om. Terwijl zijn vrouw stervende was, leverde hij slag met de banken.

'Het moet geen tearjerker worden en ook geen zeikverhaal', zegt Jan van der Moolen (60) halverwege het gesprek. Vandaag neemt de toezichthouder afscheid. Niet geheel vrijwillig. 'Ik heb hier altijd met veel lol gewerkt. Ik baal alleen als een stekker dat dat met Vestia gebeurd is.'


Vijftien jaar was Van der Moolen, als directeur van het CFV, het Centraal Fonds Volkshuisvesting, de toezichthouder op de Nederlandse woningcorporaties. Een keer of twintig moest hij ingrijpen omdat het misging. Zo waren er de herstructurering van de Bijlmermeer, en het cruiseschip van de Rotterdamse corporatie Woonbron.


In het licht van alle voorgaande incidenten was Vestia uit Rotterdam een zaak van de buitencategorie. De grootste woningcorporatie van Nederland dreigde om te vallen als gevolg van speculatie met derivaten. Zou zo'n grote club het loodje leggen, dan zou zij alle andere corporaties kunnen meetrekken. Een jaar werkte Van der Moolen bijna non-stop aan de redding van Vestia. Die kwam er, maar tegen een hoge prijs: 2 miljard euro.


Ook persoonlijk was het een donker jaar voor Van der Moolen. Gelijktijdig met de problemen bij Vestia kreeg zijn vrouw Geer te horen dat de kanker terug was. Uitgezaaid, geen houden aan. Kort nadat Vestia was gered, overleed Geer. We blikken terug op vier belangrijke data uit die heftige periode.


12 SEPTEMBER 2011

'Enkele collega's waren op het ministerie van Binnenlandse Zaken. Midden in het overleg werden de ambtenaren naar buiten geroepen: er was een telefoontje gekomen dat Vestia dringend geld nodig had. Vanwege de lage rentestand eisten banken onderpand voor de derivaten die Vestia van hen gekocht had. Kort daarop werden wij er ook formeel bij betrokken.'


Hadden jullie direct door hoe groot de affaire was?

'Binnen een paar dagen, al duurde het tot half oktober voor we echt begrepen om hoeveel derivaten het ging. In de jaarverslagen leek het om een pakket te gaan van 10 miljard euro, maar dat bleken gesaldeerde bedragen te zijn; sommige derivaten waren boekhoudkundig tegen elkaar weggestreept. Half oktober werd voor ons helder dat het in werkelijkheid ging om 18 miljard euro in 2010 en uiteindelijk zelfs 21 miljard in 2011.'


Die derivaten waren officieel bedoeld om Vestia te beschermen tegen rentestijgingen. Maar kasbeheerder Marcel de V. - inmiddels fraudeverdachte - had er zo veel aangeschaft dat het meer op gokken leek. Als de rente zou stijgen, zou Vestia daar dik van profiteren. Maar de rente steeg niet. In tegendeel: de rentestand was in 2011 historisch laag en zakte steeds verder weg. Elke keer als de rente verder zou dalen, konden banken extra margin calls inroepen, onderpand op hun leningen. Als Vestia dat onderpand niet kon storten, zou het failliet gaan.


Waarom duurde het een maand voordat jullie de totale omvang kende?

'Vestia kwam maar heel langzaam over de brug met de stukken waar wij om vroegen. We zaten aan tafel met directeur Erik Staal, zijn financiële man Kees Weevers en met Marcel de V.. Zij dachten dat de rente wel weer zou stijgen en dat alles dan wel weer goed zou komen. In 2008 had Vestia ook margin calls gehad en toen was het ook zo opgelost. Ze hadden nu alleen maar geld nodig, geen sanering, was hun gedachte.'


Vroeg u zich ook direct af waarom u als toezichthouder die derivatenberg van Vestia niet had gezien?

'Natuurlijk. Op het moment dat je ziet dat het de grootste klapper is in de geschiedenis van de volkshuisvesting stel je jezelf de vraag of je steken hebt laten vallen.'


En?

'We zijn dat direct gaan uitzoeken en het antwoord moet gewoon 'ja' luiden. Er zijn momenten dat we scherper hadden moeten zijn. In 2008 en 2009 waren er ook al margin calls, toen hebben we niet doorgevraagd, er niet bovenop gezeten. Het leek erop dat zij het zelf hadden opgelost, maar achteraf gezien zijn we te naïef geweest.


'Overigens zagen we in 2010 dat de portefeuille van 2009 was afgenomen, en we zagen het gevaar dat Vestia in geldnood zou komen. In 2011 hebben we over 2010 een deugdelijke analyse gemaakt, zoals onlangs nog is bevestigd door de commissie-Hoekstra, die het toezicht op Vestia heeft onderzocht. Maar met de informatie uit jaarverslagen loop je minimaal een half jaar achter.'


Die keren dat u ernaast zat, hoe verklaart u die?

'De persoonlijke verklaring is dat mijn vrouw in 2008 midden in een zeer heftige behandeling zat. Ik moet achteraf constateren dat ik toen waarschijnlijk iets minder scherp ben geweest. Maar de belangrijkste reden dat we het gemist hebben, is de onvolledige informatie en de onduidelijke verdeling van verantwoordelijkheden in het toezicht op de sector.


'Wij zijn de officiële toezichthouder, maar in werkelijkheid heeft het Waarborgfonds Sociale Woningbouw, het WSW, veel betere informatie en bevoegdheden dan het CFV. Het WSW bepaalt of een corporatie met garantstelling van andere corporaties en uiteindelijk het Rijk mag lenen. Daarvoor krijgt het inzicht in alle financiële gegevens. Wij hadden niet veel meer dan de jaarverslagen. De commissie-Hoekstra constateerde vervolgens dat de communicatie tussen beide fondsen te gering was.


'Dat informatieprobleem is overigens veel groter. Toen wij grootschalig onderzoek deden naar grondposities van woningcorporaties, moest ik hier een medewerker met een creditcard achter de computer zetten om op de website van het kadaster al die gegevens te kopen. Voor die gebrekkige informatiepositie van het CFV heb ik al begin deze eeuw gewaarschuwd. Ik wilde dat het CFV een volwaardige financiële toezichthouder zou worden.


'Er waren ook ministers, onder wie Eberhard van der Laan, die wilden dat onze bevoegdheden werden uitgebreid. Maar een volgende minister wilde het toch weer anders. In mijn tijd bij het CFV heb ik elf ministers meegemaakt. Mede daardoor is het toezicht nooit goed geregeld.'


Maar u heeft zelf dus ook steken laten vallen en toch bent u aangebleven. Waarom?

'Ik was niet de veroorzaker van het probleem. Dat was Vestia. En ik vond dat de afrekening later moest komen. Eerst de brand blussen, eerst voorkomen dat Vestia omviel.'


17 APRIL 2012

Op die datum hadden wij het totale overzicht over de situatie en konden we een plan van aanpak sturen naar minister Liesbeth Spies. Zij onderschreef dat plan, met één uitzondering: niet haar ambtenaren maar ik moest de onderhandelingen met de banken gaan leiden over het afbouwen van de portefeuille.'


Er is dan al heel veel gebeurd.

'Inderdaad. In december was er drie keer een avond dat we hier van kantoor weggingen en tegen elkaar zeiden: laten we hopen dat Vestia morgen nog overeind staat. Dan naderde de rente het punt dat er weer enorme bedragen gestort moesten worden bij de banken. Het was echt alsof er een masochist achter zat. Dan naderde de rente de cruciale grens tot op drietiende basispunt, maar daarna steeg hij steeds weer.


'Sinds eind februari waren we in iets rustiger vaarwater. Staal was opgestapt en er zat een interim-bestuur. We hadden intussen een deel van de derivatenportefeuille omgezet in een lening met vaste rente. Waardoor de acute druk dat Vestia zou omvallen geweken was.'


Ook werd duidelijk dat Marcel de V. 10 miljoen euro naar zijn eigen bankrekening had doorgesluisd.

'Dat kwam tussendoor. De mensen van Cardano kwamen daarmee, het bureau dat was ingehuurd om alle derivatencontracten na te pluizen. Het idee dat Vestia een professionele organisatie was, was toen al totaal verdwenen. De V. hield al die honderden derivaten bij in één Excel-sheet. Echt krankzinnig. Het is ook zeer de vraag of een accountant dat niet had moeten zien.


'Het viel Cardano op dat er vreemde contracten werden gesloten, die er slechts op gericht leken omzet te genereren. Daar kwam toen de verklaring bij van Arjan G., de tussenpersoon van Marcel de V., die bekende miljoenen van zijn provisies naar Marcel te hebben doorgesluisd.


'Maar ik had daar niet heel veel mee te maken. Het is een zaak van de Fiod. Wij moesten de contracten met de banken afhandelen.'


Met wie deed u dat?

'Ik heb direct besloten dat we een klein team zouden hebben, zodat het risico op lekken zo klein mogelijk was. Ik, mijn directe collega's Daphne Braal en Tanya van der Berg, Gerard Erents van Vestia, de interim-treasurer, een advocaat, en een ingehuurde derivatendeskundige. Dat was het. Op de achterhand waren ambtenaren van Binnenlandse Zaken en Financiën dag en nacht beschikbaar. Net als het WSW.'


23 MEI 2012

Het onderhandelingsteam van Vestia komt voor de tweede bijeen, in Amsterdam, met vertegenwoordigers van de elf banken die Vestia derivaten hebben verkocht. Dan zitten Jan van der Moolen en interim-directeur Gerard Erents van Vestia tegenover ongeveer 25 bankiers. Een paar minuten voor de vergadering officieel begint heeft het WSW beslag gelegd op alle bezittingen van Vestia. De banken zijn woedend.


Wat was het doel van die actie?

'Gedurende alle gesprekken was duidelijk dat de banken en wij in twee verschillende werelden leefden. Zij dachten heel sec: wij hebben die derivaten verkocht en daarvoor staan de andere corporaties en uiteindelijk het Rijk en de gemeenten garant. En wij waren van mening dat zij Vestia onverantwoord veel derivaten hadden verkocht en dat zij daarom ook moesten bloeden. Met dat beslag lieten we zien dat het ook hun probleem was. Dat het niet zeker was dat zij hun geld zouden krijgen.


'Wij begrepen dat Vestia pijn moest lijden en de sector ook. Maar de banken moesten daarnaast ook een substantiële bijdrage leveren. Door die actie zagen de banken dat het menens was.'


Hadden jullie een bedrag in je hoofd dat het maximaal mocht kosten?

'Op basis van de bezittingen en de uitstaande de leningen was onze inschatting dat een faillissement van Vestia ongeveer 3,5 miljard euro zou kosten. Dat was dus de grens. Uiteindelijk werd de deal op 17 juni beklonken tegen de marktwaarde die de derivaten toen hadden. Dat was circa 2 miljard. De banken moesten alle afhandelingskosten voor hun rekening nemen en ze zaten met al die derivaten in hun maag.


'Het is zeer, zeer zuur van dat geld, daar hadden heel veel huizen voor gebouwd kunnen worden. Maar bestuurlijk gezien vind ik het verantwoord. Het risico is geweken en inmiddels hebben we uit de jaarverslagen kunnen zien dat de banken er ook vele tientallen miljoenen verlies op hebben moeten nemen.'


22 SEPTEMBER 2012

'In de nacht van 20 op 21 september is Geer overleden. In de laatste weken van de onderhandelingen ging het al heel slecht. Als ik dan laat thuiskwam en zag hoe zij lag te sterven, vroeg ik me regelmatig af waar ik in hemelsnaam mee bezig was. Maar zij moedigde me aan door te gaan en volgde het ook heel intensief. Ze is zelf een wethoudersdochter en was net als ik altijd politiek actief in de PvdA. Ze vond het heel interessant. De laatste weken was de deal gelukkig rond en zijn de kinderen en ik gewoon thuis geweest. We hadden een goed huwelijk.'


Hoe hield u het vol?

'Gerard Erents, de interim-bestuurder van Vestia, heeft een paar keer gezegd dat hij er ontzag voor had wat ik allemaal aankon. Maar je wordt heel selectief. Ik had al mijn nevenactiviteiten al stopgezet op het moment dat Geer ziek werd. Het enige wat ik nog deed, was woensdagavond spelen met mijn band.


'Ik sliep niet meer dan zo'n vier à vijf uur per nacht. Elke dag begon met een uur fitness op zolder. Als ik op mijn werk was, werkte ik heel geconcentreerd. En als ik thuis was, was ik ook helemaal daar. Intussen ben ik mij ervan bewust dat ik een heel groot beroep heb gedaan op familie en vrienden.'


Kort voor haar dood hoorde u dat u niet langer de beoogde baas bent van de financiële autoriteit woningcorporaties. Dat is de opvolger van het CFV, die eindelijk de bevoegdheden moet krijgen waarvoor u al zo lang pleit.

'Dat kwam allemaal samen. In 2010 wilde ik zelf weg bij het CFV. Maar toen haalde minister Van der Laan me over nog even aan te blijven, omdat ik die autoriteit op poten zou kunnen zetten. Dat leek me, in alle eerlijkheid, erg leuk. Maar ik begrijp de wens wel om bij een nieuw autoriteit ook een nieuw gezicht te hebben.


'Het kwam alleen voor mij op een ongelukkig moment. Behalve mijn vrouw, overleden ook nog een goede vriend en de drummer van mijn band. En dan raak je ook nog je baan kwijt. Dan heb je het wel even gehad.'


Het moest geen tearjerker worden, zei u.

'Inderdaad. Ik ben door een heel diep dal gegaan en er zal vast nog wel meer komen. Maar ik ben nog niet klaar met mijn leven. Ik neem een paar weken rust en ga daarna nog iets anders doen. Wat, weet ik nog niet. Ik heb nu de tijd om me daarop te richten.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden