Rond de knoesten speelt zich een eigen landschap af

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: berk.

Detail van Adam Pynacker. Landscape with sportmen and game. Circa 1665; olieverf op doek; 137,5 x 198,7 cm. Beeld Dulwich Picture Gallery, Londen.

Berken, van die bomen zoals de knurftige witte muppet hiernaast, hebben de eerste jaren zo'n dunne witte schors dat die soms in reepjes naar beneden valt, als rollend papier. En daar werd het ook voor gebruikt: om op te schrijven. Of om kano's van te maken of schoenen, omdat het zo dun en soepel en toch sterk is. Als je het droogt, is het de perfecte kampvuur-aanmaker.

Berken zijn de 'dames van het woud' met hun ranke en zilverblanke gestalte, buigzaam als bamboe - een favoriet spel voor klimmers, zoals geprezen in het melancholische gedicht Birches (berken) uit 1916 van Robert Frost (u weet wel, die van het sinds de film Dead Poets Society wildgeciteerde 'two roads diverged in a wood and I - I took the one less traveled by, and that has made all the difference'), om eraan hangend de boom naar de grond te buigen en die vervolgens terug te katapulteren.

Omdat de berk licht weerkaatst en vroeg bloeit, staat hij symbool voor nieuw begin en vruchtbaarheid.

Deze informatie heb ik natuurlijk van Wikipedia en een paar boeiende bomenwebsites - de vele sites over Keltische/ Germaanse/ holistische en druïdepraktijken, waarin de boom wordt beschreven als godin die ons haar krachten geeft, heb ik gelaten voor wat ze zijn. Ik was al onder de indruk genoeg van de feiten.

Hoe meer gewend aan de biotoop van de grote stad je bent, hoe meer een wandeling in een bos of de bergen een Caspar David Friedrich-ervaring wordt: één groot opkijken tegen de natuur. Maar eigenlijk is dat natuurlijk vooral gebrek aan kennis en gewenning. En dan wijst zo'n liefdevol, ongelooflijk gedetailleerd portret van een berk op een schilderij je weer op de aantrekkingskracht ervan. Heel vaak komt bij mij althans natuurliefde via de kunst.

Beeld Dulwich Picture Gallery, Londen

Adam Pynacker was een italianisant, een Hollandse schilder die landschappen in Italiaanse sfeer schilderde. Maar het blijft een Hollands schilderij, want berken zijn helemaal geen Italiaanse bomen maar heel erg noordelijke, ze komen het meest in koudere klimaten voor.

Pynacker is een berkschilder zoals Ruisdael een wolkenschilder was; het was een handelsmerk van hem. Toch is deze bijzonder, want meestal staan zijn berken in tegenlicht met een mooie aureool om de witte bast, maar deze krijgt genereus en vol licht van links. Er speelt zich een heel eigen landschap af rond die knoesten.

Een andere kunstenaar, Eamonn Harnett, wees me erop dat de natuurliefde die wij nu hebben vaak selectief en misschien wel hypocriet is, toen hij op zijn tijdlijn een mooi essay postte van Bryan Pfeiffer. Wij zijn verontwaardigd als een Amerikaanse tandarts met een dode leeuw als jachtbuit poseert voor de camera, schrijft Pfeiffer, maar kunnen het niet opbrengen een duurzame passie te ontwikkelen voor het natuurlijke om ons heen. Het spreekt over 'het uitstervend bewustzijn van het nabije en gewone': 'Te velen van ons weten niet wanneer de gespikkelde salamander migreert voor zijn jaarlijkse orgie, we negeren de eerste geur van de balsempopulier in mei, en we verlaten de aarde zonder ooit de wintergroene vreugde van sneeuwbessen te proeven.'

Ik voelde me betrapt, en zocht gauw de balsempopulier op en de sneeuwbes, die lijkt op die witte besjes die ik vroeger blazend door een pvc-buis schoot naar vriendjes. En ik prijs me gelukkig met zulke kunstwerken en kunstenaars om me heen, die me de weg wijzen naar de nabije natuur.

Adam Pynacker. Landscape with sportmen and game. Circa 1665; olieverf op doek; 137,5 x 198,7 cm. Dulwich Picture Gallery, Londen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.