Ronald Reagan gaf Amerika weer zelfvertrouwen

Fervent anticommunist, grappenmaker, gelovig conservatief. Ronald Reagan veranderde Amerika met zijn optimisme, en de wereld met zijn jacht op de Sovjet-Unie....

Afkeer van het communisme en gevoel voor humor stonden centraal in het leven van Ronald Reagan. Eén grap geeft de diepgevoelde overtuiging bondig weer: 'Hoe herken je een communist? Iemand die Marx en Lenin leest. Hoe herken je een anticommunist? Iemand die Marx en Lenin begrijpt.'

Ronald Wilson Reagan, de president van de Verenigde Staten tussen 1981 en 1989, overleed zaterdagmiddag op 93-jarige leeftijd. Zijn vermogen om zijn eigen erfenis te bevatten, nam snel af nadat hij zich richting 'de zonsondergang van mijn leven' begaf. Die frase komt uit de ontroerende brief die Reagan in 1994 met de hand schreef aan zijn landgenoten. Daarin vertelde hij dat hij aan de ziekte van Alzheimer leed, en nam vroegtijdig afscheid.

Maar hij zou tevreden hebben geglimlacht om het nalatenschap dat commentatoren en vrienden nu beschrijven: redder van de vrije wereld, overwinnaar in de Koude Oorlog en grondlegger van Amerika als enige overgebleven supermacht.

En altijd goed voor een kwinkslag. 'Ik heb opdracht gegeven om me te wekken bij een nationale noodsituatie', zei hij eens. 'Zelfs als ik in een kabinetsoverleg zit.' In heel Amerika hangen de vlaggen halfstok, en in de talloze eerbetonen in de media is de veertigste president eeuwig jong en stoer. 'Dutch' komt in beeld als het symbool van vernieuwing en hervonden zelfvertrouwen dat hij was.

Het land, en de Republikeinse partij in het bijzonder, kreeg begin jaren tachtig een stoot adrenaline, een nieuwe energie die voortkwam uit Reagans beroemde frasen: Amerika als 'stralende stad op een heuvel' waar 'een nieuwe morgen' was aangebroken.

Na de Vietnamoorlog, het Watergateschandaal, de Iraanse gijzelingscrisis en de economische malaise was dat precies het sterke medicijn dat het land, bevangen door onzekerheid en depressie, nodig had. Zijn optimistische, principiële interpretatie van het conservatisme sprak aan. Ze gaf de partij een nieuwe koers na het fiasco van Richard Nixons presidentschap, en vormde de basis voor het overwicht dat de Republikeinen momenteel bezitten.

'Er zullen geen handenwrijven en verontschuldigingen meer zijn', zei hij aan het begin van zijn presidentschap. 'Wij zijn een te grootse natie voor kleine dromen.' Amerika omarmde opnieuw de missie van leiderschap en geloof in de eigen goedheid, die Reagan 'onze lotsbestemming' noemde. Het patriottisme was terug.

In de rest van de wereld, vooral in West-Europa, was de bewondering niet altijd zo groot. Veel Nederlanders herinneren zich een oppervlakkige cowboy. Een bemoeizuchtige en vooral angstwekkend rechtse president. Het was Reagan die kruisraketten in onze 'achtertuin' wilde zetten en zo de massale demonstraties in Den Haag en Amsterdam inspireerde.

De weerzin tegen Amerika was na 'Vietnam' al aanzienlijk. Vervolgens noemde Reagan de Sovjet-Unie onomwonden 'het rijk van het kwaad'. Hij steunde militaire regimes in Latijns Amerika om het socialisme onder de duim te houden. En hij deed de Amerikaanse zaak onder veel Europeanen al helemaal geen goed door de Koude Oorlog welbewust naar een bloedstollende climax te voeren. Het belangrijkste front lag immers in het hart van Europa.

Reagan zag een fundamentele, glasheldere spanning tussen goed en kwaad, vrijheid en totalitarisme. Dat wereldbeeld deelde hij met de huidige president George W. Bush, die Reagan altijd als zijn voorbeeld en inspiratiebron heeft gezien. Bush' 'as van het kwaad' in de strijd tegen terreur is een referentie aan Reagans 'rijk van het kwaad'.

De door zijn geloof geïnspireerde overtuiging was de bron van Reagans nauwelijks geëvenaarde populariteit als president, en de bouwsteen van zijn buitenlandpolitiek. Hoewel Reagan het gevaar van atoomwapens scherp zag, ging de wapenwedloop in de hoogste versnelling. De Sovjets werden geconfronteerd met een president die bereid was een ramkoers te voeren. De VS moesten koste wat kost nucleaire overmacht bereiken, onder meer via het Strategic Defense Initiative, dat de bijnaam Star Wars kreeg. Het defensiebudget groeide explosief.

Het beeld van Ronald Reagan bij de Berlijnse Muur staat in het collectieve geheugen gegrift. Zoals John F. Kennedy daar 24 jaar eerder 'Ich bin ein Berliner' had geroepen, zei Reagan in 1987: 'Mister Gorbatsjov, haal deze muur neer.'

De ontspanning tussen de Sovjet-Unie van Michail Gorbatsjov en het Amerika van Reagan kreeg vorm in Reykjavik. In 1986 tekenden de presidenten er het eerste verregaande wapenverdrag. Zbigniew Brzezinski, de nationale veiligheidsadviseur onder de door Reagan verslagen president Jimmy Carter, stelde zaterdag dat de Koude Oorlog op dat moment in feite werd gewonnen.

In 1989 was het werkelijk zo ver. De Muur werd neergehaald, de Sovjet-Unie ging ten onder. Over de rol van Reagan in die cruciale ommekeer valt te twisten. Maar Gorbatsjov noemde hem gisteren 'een grootse president' die de modernisering en teloorgang van het sovjetsysteem mede mogelijk maakte.

Soms ontspoorde hij. Het Iran-Contraschandaal in 1986 was een dieptepunt. Geld uit Iran, verdiend met de verkoop van wapens, werd illegaal doorgesluisd naar de 'contra's' in Nicaragua, die de Sandinisten bestreden. Er kwam een onderzoek in het Congres. Er rolden koppen. Reagan bekende schuld. Maar hij bleef zitten en bevestigde zijn reputatie als 'teflon-president': slecht nieuws bleef niet aan hem kleven.

Weinig wees op een levensloop die de moderne geschiedenis zozeer zou veranderen, toen Ronald in 1911 werd geboren in het vlekje Tampico in Illinois. Toen hij ter wereld kwam, merkte zijn vader op: 'Een beetje een dikke Dutchman.' De bijnaam Dutch beklijfde. Na een onopmerkelijke jeugd in de lagere middenklasse werd Reagan radio-omroeper bij American football-wedstrijden.

De eerste hint van een waargebeurde American dream was zijn carrière als filmster. Op de radio en het witte doek ontwikkelde Reagan het vermogen om een groot publiek in te pakken met een goed verhaal, met zijn stem, lach en feilloze timing. De politicus die bekend kwam te staan als The Great Communicator vond hier zijn origine. Hij kon luisteren en toonde altijd respect, ook voor zijn politieke tegenstanders.

In de jaren dertig en veertig stemde Reagan op de Democraat Franklin D. Roosevelt. Toen hij in 1966 de politiek inging en gouverneur van Californië werd, was Reagan in wezen een neoconservatief avant la lettre. Zoals de voorheen linkse neocons van nu rechtsaf sloegen in de tijd dat Reagan president werd, had Reagan zelf de Democraten de rug toegekeerd in de jaren vijftig.

Na het gouverneurschap van 1967 tot 1975, trad hij in 1980 in het krijt tegen Carter. Hij won, en opnieuw in 1984 tegen de kansloze Walter Mondale. In de campagne van 1988 lanceerde hij George H. Bush, die hem acht jaar lang had gediend als vice-president. Bush versloeg Michael Dukakis met gemak.

Door zijn openlijk beleden geloof gaf Reagan ruimte aan de 'moral majority' van dominee Jerry Falwell. Christelijk rechts vond een thuis in de partij onder Reagan. Elke morgen bad hij dat 'niet mijn wil, maar Uw wil geschiede', vertelde Falwell zaterdag. De verschuiving naar rechts van het politieke centrum bracht Reagan onder meer teweeg door zijn band met de 'morele meerderheid'.

Een verklaring voor Reagans succes ligt in zijn klassiek-liberale, diepgewortelde politieke filosofie: het individu als creatieve kracht en centraal element in de ordening van de samenleving. De nadruk op individualisme en vrijheid gaf velen het gevoel dat Reagan Amerika terugvoerde naar de kern.

De afkeer van collectivisme en een bemoeizuchtige overheid kreeg vorm in zijn belastingbeleid. De Reagan Revolutie begon onmiddellijk. Amerika zat in 'de grootste economische rotzooi sinds de Grote Depressie', zei Reagan. Bezuinigen en belastingverlaging waren noodzakelijk.

Ondanks breed verzet kreeg Reagan zijn plannen door het Congres. Wat tegenstanders reaganomics en een onbeschaamd voortrekken van de rijken noemden, werd beleid. De idee was simpel: lagere belastingen zouden leiden tot economische groei, wat hogere overheidsinkomsten zou binnenbrengen en het begrotingstekort vanzelf zou wegwerken. Het tekort verdubbelde echter door de belastingverlagingen en de defensie-uitgaven, naar 150 miljard in 1988. Maar van belastingverhoging kon geen sprake zijn.

The New York Times nam zondag met ruim vier pagina's afscheid, en stelde dat Reagan zijn optimisme erfde van Roosevelt, zijn innige band met small-town America van de Republikein Dwight Eisenhower, en een tomeloze energie van Kennedy. Door die uiteenlopende inspiratiebronnen haalde hij kiezers naar de partij die voorheen Democraat waren (de 'Reagan Democraten') of een politiek thuis ontbeerden.

Zijn duidelijkheid ging niet gepaard met intellectualisme. Evenmin als de huidige president was Reagan een groot denker. De biograaf Edmund Morris noemt Reagan een 'airhead' in zijn overigens bewonderende boek 'Dutch: A Memoir of Ronald Reagan'. Het gebrek aan complexe redeneringen en twijfel was precies wat Amerikanen aansprak, schrijft Morris. Bovendien verstond hij de kunst van het delegeren als geen ander. Hij kende zijn eigen zwaktes.

Reagan heeft gezegd dat hij zonder zijn vrouw Nancy niet veel zou hebben bereikt. Hij trouwde in 1952 met haar, na een mislukt huwelijk met de actrice Jane Wyman, dat twee kinderen voortbracht. Met Nancy kreeg hij ook een dochter, Patricia, en een zoon, Ronald jr.

De liefde tussen Nancy en Ronald was diep en zichtbaar. Reagans politieke ommezwaai wordt deels toegeschreven aan zijn tweede huwelijk. Ze was de dochter van een bekende conservatief, en zou Reagan onder zachte dwang richting de Republikeinen hebben gevoerd.

Humor werd in de handen van Reagan een machtig wapen. Zelfspot en geïmproviseerde grappen namen het publiek voor hem in, tegenstanders werden erdoor ontwapend.

In 1982, toen Reagan net twee maanden in het Witte Huis zat, werd hij neergeschoten. In het ziekenhuis zei hij tegen Nancy: 'Liefje, ik vergat te bukken.' En nog voor de operatie wendde hij zich tot de artsen. 'Ik hoop wel dat jullie Republikeinen zijn', grapte hij.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden