Romeins carnaval

Je gaat het pas zien als je het doorhebt.* Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: een man op stelten.
(*Johan Cruijff)

Maerten van Heemskerck: De triomftocht van Bacchus Beeld Arend Veldink
Maerten van Heemskerck: De triomftocht van BacchusBeeld Arend Veldink

Het lijkt een beetje een carnavalsoptocht zo met die man op stelten en een acrobaat die een halfslachtige flikflak achterover maakt, waarbij hij zijn zaakje wijdbeens blootlegt als vers geserveerde Bratwurst. Ik weet niet precies hoeveel carnaval en de Romeinse cultus van Bacchus met elkaar te maken hebben - Jean Seznec heeft in het superinteressante boek The survival of the pagan gods uit 1953 uitgezocht hoe de beeldtaal uit de oude tijd - westers en niet-westers - vaak zo húp werd overgenomen door de christelijke schilders van de Middeleeuwen. Razend interessant, goden werden gewoon ingewisseld voor een katholieke martelaar, kleine aanpassing, zelfde attributen, hatsekidee. Een verband zal er dus wel bestaan tussen de cultus van de wijngod Bacchus en het feest voorafgaand aan het katholieke vasten - al was het maar in de bandeloosheid en het alcoholdoordrenkte plezier. Beide zijn een ritueel van genot, van omkering en verspilling. Weg van het nuttige en rationele, de vrijheid om een ander te zijn dan wie je bent in alledag.

Dit hier is trouwens een mengsel van een bacchanaal en een triomftocht. Rechts zit Bacchus zelf bezopen op een wijnvat, vooraan zit een satyr te kakken - een engeltje houdt een spiegel voor z'n kont zodat we als kijker gezellig recht in z'n poepgat staren. De hele stoet, zo'n zestig man totaal, is op weg naar de ronde tempel in de verte.

Maerten van Heemskerck De triomftocht van Bacchus (mogelijk werkplaatskopie, naar een origineel in het Kunsthistorisches Museum in Wenen) circa 1536/37; olieverf op paneel; 50 x 91 cm Frans Hals Museum, Haarlem Beeld Arend Velsink
Maerten van Heemskerck De triomftocht van Bacchus (mogelijk werkplaatskopie, naar een origineel in het Kunsthistorisches Museum in Wenen) circa 1536/37; olieverf op paneel; 50 x 91 cm Frans Hals Museum, HaarlemBeeld Arend Velsink

Slimmigheid

Maar dan die stelten. Ik had ze nog nooit gezien in een schilderij, en zeker niet in klassieke Romeinse voorstellingen. Ineens zit je midden in een optocht die net zo goed in Oeteldonk zou kunnen zijn. Het staat een beetje raar in zo'n weliswaar dronken maar toch verheven ceremonie. Qua compositie was het wel een slimmigheid; door die stelten staat de man precies op ooghoogte met Bacchus, dat biedt evenwicht. En omdat hij naar de tempel kijkt, is meteen duidelijk dat die het einddoel van de stoet is.

Dat de man donker is, is wel bijzonder, voor 1536, maar in dit geval helaas niet iets om je over te verheugen; de vijf donkere mensen in dit schilderij moeten waarschijnlijk de lage driften van de bacchanten benadrukken. De eerste keer dat er in het Westen met werkelijke interesse donkere mensen naar het leven worden geportretteerd, is pas een eeuw later - Rubens deed het bijvoorbeeld, en Rembrandt.

Steltman hier heeft ook nog een lauwerkrans op z'n hoofd - heel keizerlijk. Caecilie Weissert noemt de stelten een symbool van hoogmoed in een artikel uit 2011. Maar anders dan kunsthistorici voor haar, ziet ze geen moraliserend vingertje of iets dergelijks in deze vertelling: er is ook wel een beetje erg veel bloot en vertier om ook nog eens belerend te zijn. Net als Erasmus' Lof der Zotheid is het pure satire, zegt ze, om de macht en het verheven streven van mensen belachelijk te maken. In het schilderij zitten slimme verwijzingen naar Alexander de Grote, Hercules en Bacchus; veel figuren zijn gekopieerd naar klassieke beelden. En dat, opzettelijk, in combinatie met oud-Hollandse volksspelletjes als steltlopen, de kakkende man en een bezopen acrobaat.

'De zotheid is de moeder van alle staten, door haar zijn er keizerrijken en magistraten; door haar bestaat de godsdienst, zijn er vergaderingen en rechtbanken. Het hele menselijke leven is niets anders dan een spel van zotheid.' Erasmus schreef het, Maerten van Heemskerck liet het zien.

www.detailsofart.com

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden