Romantisch uilengekras of hanengekraai?

Zullen ze er nog zijn, de jonge Werthers die zich smoorverliefd wentelen in hunkerend lijden tot ze er kapot aan gaan?...

Ja, natuurlijk zijn ze er nog en ze zijn er altijd geweest. Goethe, Flaubert en Shakespeare dreven de romantiek op de spits, maar schiepen haar niet. Voordat de romantiek als filosofische en culturele stroming ontstond, waren verliefden die meenden voor elkaar geboren te zijn en zowel geestelijk als fysiek de totale overgave zochten, domweg romantici avant la lettre. Ze vrijden, leden en verlangden er vast niet minder hartstochtelijk om. Maar zij waren minder in getal.

Als reactie op de dominantie van de rede in de Verlichting, verspreidde ruim twee eeuwen geleden het romantische denken en voelen zich als een olievlek en drong door tot in de porivan de westerse samenleving. Het lijden aan de liefde, het terugverlangen naar de mens in zijn oerstaat, het zoeken naar de grenzen van de emoties, het afdalen in de onderaardse grotten van het ik, het dwepen met vaderlandsliefde, de opkomst van de kunst als individuele expressie, het flirten met de dood, het vermengen van erotiek en geweld, het zwelgen in irrationaliteit: op alle terreinen van het maatschappelijk leven vestigde zich de romantische orde.

Dat is ook de titel van het rijke en uitdagende boek dat de filosoof en dichter Maarten Doorman schreef over de romantiek van toen en nu. Met die orde bedoelt hij 'een raster dat ons denken en voelen structureert'. Tijdens een bijeenkomst over zijn boek in het Amsterdamse cultuurcentrumDe Balie overtraden geleerde sprekers hartstochtelijk de grenzen van hun vakgebied en zochten met grote woorden hun tegengestelde gelijk. Zo illustreerde het debat treffend de conclusie van Doorman dat het met de romantische orde ook in onze tijd nog niet gedaan is.

Hoe zit het met de romantiek in de literatuur? In de jaren negentig van de vorige eeuw verschenen romans van Oscar van den Boogaard, Marcel Mg en Nanne Tepper met titels als Liefdesdood, Het grote verlangen en De eeuwige jachtvelden. Vol zwaar-rovanmantische thema's zitten ook Onvoltooid verleden van Hugo Claus, De Movo Tapes van A.F.Th., Spitzen van Thomas Rosenboom en Geheime kamers van Brouwers. Een schitterend gebrek van Arthur Japin, dat deze week met de Librisprijs 2004 werd bekroond, gaat over de eerste geliefde van Casanova, die hem de bons geeft omdat ze niet wil dat hij haar door pokken geschonden gezicht ziet. Later slaagt ze er als een gesluierde hoer alsnog in zijn liefde te winnen zonder dat hij weet wie ze is. Romantischer kan het nauwelijks. En ja, zelfs het illusieloze proza van Grunberg sterft van de romantiek.

En toch is die romantiek in de literatuur niet springlevend, niet jong

hart. Zij ontsnapt niet meer, zoals in de achttiende eeuw, aan een verstikkend, burgerlijk bestaan waarin beheersing van driften en emoties werd vereist en waarin het fatsoenshalve verboden was welbewust op zoek te gaan naar emotionele grenservaringen. Publiek vertoon van extreme verlangens, erotisering van dood en geweld, nostalgie, irrationaliteit, seksuele losbandigheid, opgeklopte mystiek en koketterie met het duivelse in de mens, behoren tegenwoordig juist tot de romantische gegevenheden van alledag. In plaats van aan de benauwende werkelijkheid te ontsnappen, loopt de literaire romantiek inmiddels buiten adem achter die werkelijkheid aan.

Maar er is een wezenlijk verschil tussen de romantiek in de literatuur en de romantiek die dagelijks van het scherm spat. Waar de literaire romantiek, als het goed is, nog steeds verontrust, gevoelens oprekt, het denken verwart en het mysterie dat ons bestaan is, vergroot, doet de populaire romantiek het omgekeerde. Zij trekt op volle mediakracht de verontrustende angel uit de romantiek waardoor het kalmerende kitsch wordt met wat griezeleffectjes.

Toen de romantische stroming in kunst en literatuur op gang kwam, werden in het dagelijkse leven veel emoties binnengehouden. Ze mochten niet publiekelijk geuit worden, terwijl de emoties nu zo krachtig in het openbaar getoond worden dat ze ook naar binnen dringen. En zo moeilijk als het toen was om los te komen van de emotionele beheersingseisen, zo lastig is het nu om de publieke emotiedwang te trotseren. Het toch willen ontsnappen aan die dwang en aan de werkelijkheidsdruk die er van de massamedia uitgaat, zou ik de romantische drijfveer voor schrijvers in onze tijd willen noemen.

Is dit het uilengekras van een romantiek in de avondschemer of juist het hanengekraai van een romantisch reveil?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden