Romance Keizerrijk

De Romantiek is niet weggeëbd na de vroege 19de eeuw, zegt filosoof Hans Kennepohl: we zijn romantischer dan ooit. Kijk maar naar de Partij voor de Dieren, brood met passie en Johnny Depp. Eh?

Hans Kennepohl: We zijn nog nooit zo romantisch geweest

****


Met een nawoord van Maarten Doorman


Lemniscaat; 230 pagina's; euro19,95.


Ook weleens genoten van betoverende watervallen, schitterende rotspartijen en magnifieke afgronden in het Engelse Lake District? Dan kan het niet anders of u bent geboren na 1750. Degenen met een vroeger geboortejaar zijn doorgaans minder gecharmeerd van pure natuur. Een reiziger die het Lake District eerder dan de 18de eeuw aandeed, zag 'vreselijke hoogvlakten, afgrijselijke woestenijen, walgelijke watervallen, verschrikkelijke rotsen en gruwelijke afgronden'.


Was hij een barbaar die van schoonheid geen kaas had gegeten? Als we deze voorouder recht willen doen, kunnen we beter stellen dat hij nog niet zoals wij de Romantiek in lijf en leden meedroeg.


Hij zag de natuur zoals tijdgenoten die zagen, als woest en bedreigend. Dat ze een paar eeuwen later in de Oostvaardersplassen met geïmporteerde konikpaarden, heckrunderen en andere kunstgrepen iets als 'echte wildernis' proberen te creëren, zou hem de wenkbrauwen flink doen fronsen.


In oostelijk Azië hebben ze de Romantiek nooit doorgemaakt. Vind maar eens een Chinese tekst uit de 19de eeuw waarin klaterende bergbeekjes in extatische termen worden bezongen. Nog steeds kunnen Chinezen zomaar asfaltwegen aanleggen door idyllische natuurgebieden. Lokale inwoners zijn vaak nog blij ook dat ze uit 'de woestenij' worden verlost.


Dat de Chinese pluksters van de blaadjes voor Numi-thee - 'biologisch, fair trade, kosher en halal' - dagelijks midden in de wilde natuur hun eeuwenoude ambachtelijkheid vieren, is een romantische projectie van de marketingafdeling in de VS. Alleen de westerse kopers van deze dure spirituele thee weten dat eenvoudige Chinese vrouwen diepere kennis bezitten van het bestaan doordat ze dicht bij de natuur staan. Die kennis maakt van hun thee, zo wil de reclameslogan, 'vloeibare meditatie'. De vrouwen zijn de nobele wilden die Rousseau al in de 18de eeuw op het spoor kwam.


Jean Jacques Rousseau (1712-1778): als de Romantiek een aartsvader heeft, dan is hij het. Rousseau wist bijvoorbeeld dat de hoogontwikkelde samenleving ons perverteert door ons te dwingen onze gevoelens aan banden te leggen. In China is het taboe op het uitdrukken van emotie en gevoel nooit gesneuveld. De Chinese glimlach is tot op de dag vandaag, nou ja, terughoudend. In de aanloop naar de Olympische Spelen van 2008 in Peking besloot de partijleiding dat je met zo'n gereserveerde glimlach de wereld niet kon verwelkomen. En dus moesten honderden Chinese meisjes maandenlang met een stokje tussen de tanden oefenen op de warme, romantische glimlach van het Westen, toonbeeld van individuele expressie.


De Romantiek is geboekstaafd als een periode in de Europese kunst en cultuur die in de late 18de eeuw een aanvang nam, in de vroege 19de eeuw zijn hoogtepunt bereikte en daarna wegebde. Filosoof Hans Kennepohl, auteur van Wij zijn nog nooit zo romantisch geweest, weet wel beter: de Romantiek is nooit weggeëbd, die is doorgegaan op een zegetocht. Iedereen die bij 's lands grootste kruidenier brood 'met liefde en passie als enige toevoeging' in zijn karretje legt, is met het virus besmet. Vindt u liefdesbrood en dineren bij kaarslicht flauwekul maar gaat uw hart sneller kloppen als het Nederlands elftal speelt, dan draagt u het virus ook. Immers: zonder de Romantiek geen 19de-eeuws nationalisme en zonder nationalisme geen speciale verbondenheid met mannen in oranje shirts die we niet persoonlijk kennen.


Overal om ons heen wemelt het van de romantische fenomenen, weet Kennepohl. Onze Kijkwijzer is romantisch, onze Partij voor de Dieren is het ook. De leden van de Society for the Prevention of Cruelty to Animals, in 1824 opgericht vanuit de overtuiging dat dieren geen totaal gevoelloze wezens zijn, hadden nooit durven dromen van Marianne Thieme en haar slogan 'Dieren liegen niet, bedriegen niet, stellen zich niet aan'.


Typisch romantische dingen herken je vaak aan het woord 'authentiek'. Je hebt volgens authentieke recepten bereide producten, reizen naar authentieke plekken en authentieke hipsters. De wilde natuur is authentiek en de expressie van wat jíj voelt is authentiek. Was de Verlichting een soort emancipatie van de mens ten opzichte van al dan niet goddelijke autoriteiten, de Romantiek was er een van het individu ten opzichte van andere individuen.


Toen de onstuimige oerromanticus Lord Byron twee eeuwen terug zijn vele passies volgde en de wijde wereld introk, op zoek naar het 'echte' of 'pure' leven, sprak de goegemeente daar nog schande van. Sindsdien is de waardering voor mensen die 'hun gevoel volgen' en een eigen weg gaan drastisch toegenomen.


Byron is gereïncarneerd in talloze kunstenaars, pop- en filmsterren. 24-karaats Romantiek uit de 21ste eeuw is de autobiografische bestseller Eten, bidden, beminnen van Elizabeth Gilbert, over een vrouw die haar man verlaat en de wereld intrekt. In Italië geniet ze van ambachtelijk bereid eten, in India experimenteert ze met vele soorten spiritualiteit en in Indonesië vindt ze, voorlopig, de liefde van haar leven.


De Romantiek, stelt Kennepohl, heeft ons zo doordrenkt dat we nauwelijks nog zouden kunnen communiceren met onze voorouders. Die zouden ons individualistisch, egocentrisch, onbesuisd en sentimenteel vinden. Dat zijn niet toevallig adjectieven die Chinezen en Japanners ook voor westerlingen gebruiken. Westerlingen op hun beurt betitelen niet-romantische Oost-Aziaten vaak als emotieloze 'robotmensen' die zo weinig individuele expressie aan de dag leggen dat ze nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn.


Worden die Aziaten eigenlijk weleens verliefd? Tegenwoordig wel, zie je in Chinese en Japanse films waarin westerse invloeden zijn doorgesijpeld. In hun cultuurgebied geldt verliefdheid tot op de dag van vandaag als iets waardoor een mens zich niet laat meeslepen. Het boeddhisme biedt al een paar millennia technieken om heftige verlangens te laten verdampen. In het pre-romantische Westen maande het christendom tot tempering der lusten, maar ook daarvoor stond de vurige liefde al slecht aangeschreven.


De Romeinse filosoof Lucretius beval net als de boeddhistische meesters meditatie aan om verliefdheid te bestrijden. Hielp dat niet, dan bleef het huwelijk over als prima middel om verliefdheid snel te doen verdwijnen. Ook buitenechtelijke escapades konden helpen om iemand te genezen van het waanidee van die ene ware ander.


Rousseau wist wel beter: een brandend hart is een verheven kompas. Met Julie, ou la Nouvelle Héloïse schreef hij anno 1761 het oerscript voor heel wat Hollywoodfilms. Ook op het terrein der opvoeding heeft Rousseau zijn sporen nagelaten. Kinderen, wist hij als een der eersten, zijn onschuldig en onverpest. Kinderen weten waar het werkelijk om gaat, het oprecht uiten van je gevoel. Laat hen spelen, geef hun vrijheid. Tijgermoeder Amy Chua - inderdaad: van Oost-Aziatische origine - zou door Rousseau als de duivelin zelve zijn ontmaskerd.


Vóór de Romantiek leken Europese ideeën over opvoeding meer op die van de tijgermoeder. Zelden werd kinderen iets van het volwassen bestaan bespaard. In Wij zijn nog nooit zo romantisch geweest is een Nederlandse prent opgenomen van een executie uit 1619 waarop volop kleine kinderen te zien zijn. Nog in de 17de eeuw liepen kinderen rond op galgenvelden tussen rottende kadavers. Zonder de Romantiek hadden we nooit een Kijkwijzer gehad om kinderen te beschermen tegen de rotte wereld van volwassenen.


Zonder de Romantiek hadden we ook nooit jongerenculturen gekend. Jongeren die vanaf hun tiende vrijwel hetzelfde leven leidden als volwassen - zoals ze dat nog steeds doen in menig niet-romantisch gebied - , konden niet in alle vrijheid hun eigen cultuur ontwikkelen. Jeugdculturen, 'onbevuild' door de smerigheden van volwassenen, zijn niet alleen romantisch, stelt Kennepohl, ze zijn het terrein bij het uitstek waar de Romantiek zich sinds haar conceptie is blijven ontwikkelen.


In de literatuur leidde de aandacht voor de persoonlijke ontwikkeling van jongeren in de late 18de eeuw tot het genre van de bildungsroman waarvan Goethes Wilhelm Meister het prototype is. Kennepohl ontwaart een lijn die loopt van Goethe naar de hipsters van twee eeuwen later - via de Wandervögel die uit de geperverteerde maatschappij de natuur introkken en de counterculture. Telkens weer was de inzet niet vermalen te worden door de mores van de samenleving, geen 'massamens' of 'machinemens' te worden, maar een eigen weg te vinden.


Het ongeschreven ideaalbeeld van menig romantisch mens van nu, vermoedt Kennepohl, is iemand als Johnny Depp, kanshebber op de titel 'Lord Byron van onze tijd'. Depp is succesvol maar toch altijd mysterieus en onnavolgbaar. Welbeschouwd is hij nooit helemaal deel gaan uitmaken van de valse, lelijke en gepasteuriseerde schijnwereld van de massamensen.


De romantische dichter Novalis doorgrondde zichzelf en een tijdsgewricht in de volgende regels: 'Wanneer ik het gewone een hogere betekenis geef en het alledaagse een geheimzinnig gezicht, wanneer ik het bekende de waardigheid van het onbekende geef en het eindige een oneindig schijnsel, dan romantiseer ik het.' De conclusie van Wij zijn nog nooit zo romantisch geweest is gelijk aan de titel van het boek. De romantiek stond tijdens de Romantiek pas in haar kinderschoenen. In de woorden van de auteur: 'De Romantiek kennen is uzelf kennen.'

DEBUUT

We zijn nog nooit zo romantisch geweest is het debuut van filosoof en journalist Hans Kennepohl (1967). Kennepohl is artistiek leider van het Rotterdamse debatcentrum Arminius en eigenaar van het Amsterdamse bureau Serious Culture. Hij studeerde filosofie aan de Universiteit van Amsterdam en sociale geografie aan de Universiteit Utrecht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden