Rollende ogen op de gevoelige plaat

Mevrouw Betty Holtrop-van Gelder moet flink hebben gesjouwd in 1894, op weg naar het atelier van fotograaf Albert Greiner. Een hele draaitrap moet ze hebben meegedragen die werd opgesteld in het atelier....

Dan had De Heer Cornelis van Schoonhoven het makkelijker, die hoefde alleen maar een harnas en een schild mee te nemen en iedereen herkende hem als Gysbreght, een rol die hij van 1880 tot 1916 elk jaar zou spelen. Met zijn grote lijf was hij zo imposant en de rol zat waarschijnlijk zo aan hem vast dat hij zelden voor andere rollen werd gevraagd.

Het was destijds gebruikelijk dat acteurs die zich lieten vereeuwigen hun eigen decorstukken en rekwisieten meenamen. Omdat er nog niet bij duisternis kon worden gefotografeerd, moesten ze naar de studio komen. Acteurs speelden daar scènes na of poseerden in hun rol. Pas na de uitvinding van 'bliksemlicht'was het mogelijk in de theaters te fotograferen.

Toen was Greiner's studio al overgenomen door zijn zoon, Albert Greiner Jr. Hij zette na 1890 het werk van zijn vader voort. Vanzelfsprekend, want de oude Greiner was destijds in de Amsterdamse theaterwereld een begrip. Alle sterren - of zij die dat graag wilden worden - lieten zich door hem op de kiek zetten.

Een groot deel van die foto's wordt momenteel in het Theater Instituut Nederland geëxposeerd. De tentoonstelling is onderdeel van de grotere expositie over 1000 jaar theater in Nederland. En het is opvallend hoe goed de werkstukken van Greiner bewaard zijn gebleven. Dat komt door het procédé dat hij zelf ontwikkeld had: onvergankelijke kooldruk. In zacht paarsbruine tinten kijken de sterren van toen ons aan.

Louis Bouwmeester als Oidipous met donkere verf op zijn ogen en wangen. Een rol die de toenmalige recensent zozeer trof dat hij schreef: 'Er ging een siddering van angst, van diepgevoeld medelijden door het publiek toen hij al jammerend en weeklagend met uitgestoken ogen tastend naar alle richtingen het toneel betrad.'

Op een serie van Bouwmeester als Shylock vertoont de acteur met rollende ogen en vertrokken gezicht een scala aan mimisch geweld. Hij speelde die rol 2500 keer tot in Berlijn, Parijs, Keulen en Stratford toe.

Maar er zijn meer sterren: Maria Johanna Kleine Gartman, toen een grande dame die nog niet kon vermoeden dat er een plantsoen naar haar zou worden vernoemd. Theo Mann-Bouwmeester als Cleopatra, die in haar poses de beroemde Sarah Bernhardt imiteerde. En foto's van de beroemde stukken van Heijermans: Ghetto en Op hoop van zegen waarin Esther de Boer van Rijk 1200 keer als Kniertje haar soeppannetje het toneel over droeg.

Greiner was een meester in het inkleuren van foto's. Het procédé is mooi zichtbaar gemaakt door een wel en niet ingekleurde foto naast elkaar te hangen. Het is een bescheiden uitstalling, maar voor de liefhebber een must: beroemde namen krijgen hier eindelijk een gezicht.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden