'Rol koning wordt overschat'

Vrijwel alle Vlaamse partijen verwelkomen het idee dat de Belgische vorst niet meer mag zijn dan een protocollaire figuur naar Zweeds voorbeeld....

DE KOMST, donderdag 25 oktober, om 21.58 uur, van Elisabeth Thérèse Marie Hélène Van Saksen-Coburg-Gotha vervulde het koningshuis van Belgïe met grote blijdschap. De eerste echte koningin der Belgen is aanstaande. Maar verwikkelingen buiten de paleismuren die de toekomst van de monarchie raken, moeten de familie veel minder tot vrolijkheid stemmen.

Ze staan in de wind, de Van Saksen-Coburgs. Een optelsom van gebeurtenissen, die tegenstanders soms de kans gaven ook nog eens de faux pas van de gekroonde hoofden van weleer breed uit te smeren, heeft in België tot hernieuwd debat over de positie van het koningshuis geleid. Volgens sommige waarnemers is de intensiteit ervan niet meer vertoond sinds 1990, toen in een sterk staaltje staatsrecht de in gewetensnood verkerende koning Boudewijn één dag buitenspel werd gezet om de abortuswet te laten passeren. De inzet: het moet maar eens gedaan zijn met die capriolen buiten de Wetstraat om, het politieke hart van België.

De storm van kritiek na de weigering koning Albert II de Prijs der Nederlandse Letteren te laten uitreiken aan volksschrijver Gerard Reve, werd goeddeels opgevangen door de Vlaamse minister van Cultuur Bert Anciaux, een republikein nota bene. Maar dat voorkwam niet dat het tochtte tot in het paleis van Laken. Weinigen geloofden dat Albert de beslissing niet zelf nam; dat hij het er niet mee eens was, is in elk geval nimmer gebleken.

De parlementaire commissie die de toedracht rond de moord op de eerste Congolese premier Patrice Lumumba onderzocht, nam vorige week Boudewijn onbarmhartig op de korrel. In strijd met de politieke koers van de regering ontving deze een delegatie uit de afgescheiden provincie Katanga. Hij probeerde de publieke opinie te beïnvloeden en trachtte de weg vrij te maken voor een zakenkabinet. Het was allemaal ver buiten zijn bevoegdheden.

De recente crash van de nationale vliegtuigmaatschappij Sabena voedde argwaan over vorstelijke bemoeienis. Zoekend naar de oorzaken van het debacle werd gewezen op de druk die het koningshuis op de regering uitoefende om de noodlijdende maatschapppij met belastinggeld in de lucht te houden. En voorkwam het paleis begin jaren negentig niet al samenwerking met de KLM? Zoiets was eerder vertoond en zou zich later herhalen. Het hof had eind jaren tachtig mede de regie bij het verijdelen van een Italiaanse poging de Generale Maatschappij in te lijven. De keus van de Generale Bank eind jaren negentig voor het Belgisch-Nederlandse Fortis in plaats van het Nederlandse ABN Amro volgde, zo wil de overlevering, na een telefoontje uit Laken naar de raad van bestuur.

De reacties bleven dit keer niet beperkt tot het gebruikelijke besmuikt republikeins gemor. Eind vorige week, uitgerekend op de Dag van de Dynastie, werd openlijk een zaag aan de poten van de troon gezet. Verantwoordelijk was een klein clubje, een partij in oprichting nog, de rechtervleugel van de uiteengevallen gematigd Vlaams-nationalistische Volksunie. Deze Nieuw-Vlaamse Alliantie, die de afschaffing van de monarchie wel in de beginselen heeft staan, zet voorzichtig in: de vorst moet zich naar Zweeds model beperken tot een louter protocollaire rol. Artikelen in de Grondwet zijn aan schrapping toe. Niet meer de formateur aanwijzen, weg met de benoeming van ministers, geen wetten ondertekenen. En zowaar, vrijwel alle Vlaamse partijen verwelkomden het voorstel. De Franstaligen steigerden.

Begin deze week volgde een nieuwe kerf. Nu was het de linkervleugel van wijlen de Volksunie, Spirit genaamd, met als boegbeeld de eerder genoemde Bert Anciaux. De eis: alle financiële belangen van de koning moeten bekend zijn bij het parlement. Dat geeft inzicht. De vrijage met de bazen in Katanga liet zich bijvoorbeeld makkelijk verklaren door de aandelen in het bedrijf Union Minière, tegenwoordig Umicore, dat in de provincie bijna letterlijk goud opdolf.

Prof. dr. Mark Van den Wijngaert (61), hoogleraar nieuwste geschiedenis aan de Katholieke Universiteit Brussel, is niet verbaasd over de bewegingen aan het politieke front. De stemming volgt hij er op de voet. Hij is co-auteur van het vorig jaar verschenen boek België en zijn koningen, monarchie en macht (uitgeverij Houtekiet). Van den Wijngaert: 'Deze manoeuvres passen in de erosie van het instituut.'

- De conduitestaat suggereert op z'n minst dat het in België hoog tijd is. De grijparmen van het hof reiken ver. 'Democratie en monarchie zijn traditioneel onverenigbaar. Dat neemt niet weg dat er tussenvormen denkbaar zijn, waarbij de vorst nooit optreedt buiten de regering. De ommekeer binnen het Belgisch koningshuis, het besef dat de koning zich erbij neerlegt dat de partijen het voor het zeggen hebben, is van redelijk recente datum. Jaren zeventig, tachtig zo'n beetje. Bij Boudewijn zag je nog dat hij zijn invloed gebruikte bij de vorming van coalities. Zo had hij een duidelijke voorkeur voor rooms-rood. Dat gaf de meeste stabiliteit. Maar de verkiezingsuitslag beperkt natuurlijk de speelruimte van de vorst. In het huidige federale staatsbestel van België komt de monarchie bij de vorming van de deelregeringen al niet eens meer tussenbeide. Dat gebeurt alleen op federaal niveau.

'Dat de koning echt de macht naar zich toe wil trekken, is toch al langer geleden. Het optreden van Boudewijn in Congo was in die zin een laatste stuiptrekking. Hij meende dat België daar prestigeverlies had geleden en wilde een zakenkabinet samenstellen om wat recht te zetten. Hij vroeg toenmalig premier Gaston Eyskens ontslag te nemen. Die weigerde. Die zei: ''Sire, ik heb de meerderheid in het parlement, ik blijf.'' Daar is bepaald: tot hier, en niet verder. Dat was belangrijk.'

- Stuiptrekking? De invloed op het zakenleven is recenter en toch zeker zo discutabel?

'Dat het koningshuis, symbool van België, omwille van prestige en aanzien graag een nationale luchtvaartmaatschappij behoudt, is nog te begrijpen. Het wordt anders als een koning zijn persoonlijk kapitaal beter wil laten renderen of veiligstellen door zijn macht te gebruiken. Dat is onvergeeflijk. Daar zou de regering streng op moeten toezien. En je moet toch vaststellen dat bij het afhouden van Carlo De Benedetti de belangen van het hof in de Generale Maatschappij een rol speelden.'

- En bescherming van Franstalige belangen; zie Sabena, Generale Bank...

'Het is meer het verzekeren van een Belgische verankering, denk ik, maar waarbij je onmiskenbaar een vervlechting ziet met Franstalige kringen. De familie is zelf Franstalig, conservatief katholiek, net als de baronnen in de haute finance. Het kost moeite die oude gewaden af te leggen.

'Maar ik denk niet dat hierbij echt sprake is van macht, meer van invloed. De macht van de koning in België, de mogelijkheid politieke besluitvorming naar je hand te zetten, is in de Grondwet aan banden gelegd. Maar invloed, achter de schermen opereren, die is er wel, los van wat je regelt in de Grondwet. Het hangt af van de persoonlijkheid van de vorst hoe ver dat gaat. Politici, overtuigde democraten zelfs, raken toch altijd een beetje onder de indruk van het decorum en de geplogenheden.'

- Moeten de Van Saksen-Coburgs zich zorgen maken over een aanval op hun positie?

'Ik zie het als een poging de monarchie tot de ware proporties te herleiden. Niemand van de grote politieke families wil het koningshuis afschaffen. Alleen het Vlaams Blok heeft dat in het programma staan. Als je evolueert naar een ceremonieel koningschap, is dat voor de monarchie op termijn veel veiliger. Als ze buiten de politieke strubbelingen blijft, zijn er ook geen confrontaties en kan de koning gewoon symbool van België blijven. Feitelijk schrap je enkele artikelen in de Grondwet die in de praktijk toch al in onbruik zijn geraakt. Die uitgeholde frases leiden slechts tot onduidelijkheid. Opperbevelhebber van het leger, benoeming van ministers, het ontbinden van de Kamer... Laat niet de façade van het gebouw overeind terwijl er toch niks meer achter zit.'

- Kunnen de Franstaligen het debat blokkeren?

'Het zal onvermijdelijk op de agenda komen als grote Vlaamse regeringspartijen hun gewicht erachter zetten. Dat de Franstalige liberalen uit een zekere loyaliteit er niet aan willen, is nog voorstelbaar. Maar dat de Waalse socialisten en de groenen van Ecolo zich buiten de discussie proberen te houden, is ondenkbaar. Ze zullen moeten, vroeg of laat.'

- Ze vrezen een verborgen agenda: de Vlamingen zijn eropuit het land uiteen te laten spatten.

'Dat is fatalistisch gedacht. De Walen zijn een minderheid, zeker, maar juist de federale structuur geeft bescherming. Er is een goede Grondwet. Federale loyaliteit, solidariteit, het zijn daarin geen loze begrippen. De regeringen moeten elkaars belangen en bevoegdheden eerbiedigen. Bij conflicten treden overlegorganen in werking. Het is uiterst ingewikkeld, maar het werkt wel. Dát is de garantie dat België kan voortbestaan. De koning kan symbolische waarde hebben, maar hij houdt het land niet samen. Dat is een overschatting van zijn rol. Als er politieke wil is om naar een confederale constructie te gaan, houdt hij dat echt niet tegen.'

- Voor Albert is het wel zuur. De algemene opvatting is dat hij zich beter aan de regeltjes houdt dan Boudewijn, en onder hem begint het gezeur.

'Het mag niet afhangen van de persoon. Het is een brave, dus we veranderen niks? Nee, dit is onderdeel van de politieke bewustwording, de verdergaande democratisering.'

- Is het volk wel geïnteresseerd?

'Het is nog te vroeg, denk ik. Maar de media spelen eropin. Misschien wordt het een item bij de komende verkiezingen, wie weet. Vergeet ook niet dat het Belgische koningshuis veel meer op afstand is dan het Nederlandse. Iets als een Oranjegevoel kent België niet, misschien leeft zoiets bij een kleine kring Brusselaars. Alleen bij een geboorte, huwelijk of troonsopvolging heerst enige euforie, maar dat ebt meestal snel weg. Dan begint al vlug weer het gemopper over dotaties, de onkostenvergoedingen aan de gestaag uitdijende kring leden van het koninlijk huis; bijna een half miljard frank inmiddels.'

- Ziet u overeenkomsten met het debat in Nederland over de monarchie?

'Ik geloof dat er wel enige consensus over de positie bestaat. In beide landen zullen maar weinigen zich niet thuisvoelen in een constellatie waarbij een monarch, een staatshoofd, goed is ingebed in een democratisch bestel. Dat is, vinden we samen, betrekkelijk ongevaarlijk.'

- In België, gelet op het verleden, misschien iets minder ongevaarlijk?

'Dat geloof ik niet. Leopold III was echt de laatste autoritaire koning van België. Dat hij tijdens de Duitse bezetting hier bleef, terwijl regering en parlement uitweken om vanuit het buitenland nazi-Duitsland te bestrijden, mondde uit in zijn troonsafstand in 1950. Het gevaar is tijdig bezworen. De huidige discussie vloeit feitelijk voort uit de verdere uitholling van de koninklijke macht.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden