Rol in Tweede Wereldoorlog bleef in Koude Oorlog onderbelicht Russen zoeken nog altijd erkenning

Vijftig jaar na het einde van de Tweede Wereldoorlog speelt zich nog een verwoede strijd af. Het is een strijd om erkenning, zowel tussen groepen slachtoffers binnen landen als tussen verschillende landen....

HELLA ROTTENBERG

Van onze verslaggeefster

Hella Rottenberg

AMSTERDAM

De Sovjet-Unie, c.q. Rusland voelt zich nog steeds niet erkend. Terecht, meent de Amerikaanse historica Nina Tumarkin. 'De Sovjet-Unie heeft tegen de dertig miljoen mensen verloren. Ze was drie jaar lang, tot D-day, het enige gebied waar gevochten werd. Hitler voerde aan het oostfront bovendien geen bezettingsoorlog zoals in West-Europa, maar een oorlog gericht op uitroeiing.'

Tumarkin (haar ouders kwamen uit Rusland) is in Amsterdam

gastspreker op een driedaagse conferentie van het Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie over herinnering en de Tweede Wereldoorlog.

- Komt er ruimte voor erkenning van de Sovjet-offers, nu de Koude Oorlog voorbij is?

Tumarkin: 'Het gebrek aan erkenning is deels een gevolg van de Koude Oorlog. Maar het komt ook door het optreden van Stalin. Hij buitte de oorlog uit om het Westen ertoe te dwingen de verovering van Oost-Europa goed te keuren. Dat maakte het voor de Verenigde Staten en het Westen moeilijk. In Amerika heerst bovendien de mening dat de oorlog niet zou zijn uitgebroken, als Stalin geen pact met Hitler had gesloten.

'Ik denk dat het einde van Koude Oorlog niet veel zal veranderen aan deze visie. De Russen verpesten het voor zichzelf. Met de oorlog in Tsjetsjenië verspelen ze het krediet dat ze gewonnen hadden.'

- Clinton en andere westerse leiders zullen op 9 mei de herdenking in Moskou bijwonen. Is dit wel een goed idee op een moment dat het agressief gestemde Kremlin het zal opvatten als steuntje in de rug?

'Natuurlijk zijn er mensen in de VS en Rusland die vinden dat Clinton niet moet gaan. Maar als de VS en Rusland ooit normale betrekkingen willen krijgen, dan moet Amerika die dertig miljoen slachtoffers erkennen. Geen enkele Amerikaanse president heeft ooit in het openbaar een gebaar gemaakt. Op de veertigste verjaardag van de

overwinning op nazi-Duitsland bezocht Reagan een begraafplaats in Bittburg waar ook SS-soldaten liggen.

'Clinton kan zijn bezoek aan Moskou gebruiken om met anderen dan Jeltsin contact te leggen. Hij krijgt zendtijd op de televisie en heeft dan de kans een scherpe verklaring af te leggen over Tsjetjenië.'

- De oorlog is als enige periode uit de Sovjet-geschiedenis overgebleven waaraan de bevolking trots en eigenwaarde kan ontlenen. Is er een gevaar dat er een nieuwe cultus rond de Tweede Wereldoorlog, en dus rond oorlog in het algemeen ontstaat?

'De oorlog is inderdaad het grootste en misschien enige succes van de Sovjet-Unie. Maar ik geloof niet dat men zich de oorlog zonder schaamte herinnert. Veel mensen stellen vragen als: kun je het een overwinning noemen als er dertig miljoen mensen zijn geofferd? Hebben we Europa bevrijd of onderworpen? Hebben wij gewonnen of het stalinisme?

'De vulgaire, zichzelf bewierokende Sovjet-cultus van de “Grote Patriottische Oorlog” heeft de oorlog als focus voor een identiteit, denk ik, vernietigd. Ik betwijfel of de authentieke herinnering nog kan worden hervonden. Als enige bron voor een nationale identiteit blijft de Russisch orthodoxe kerk over, ben ik bang.'

- De oorlogscultus in de Sovjet-Unie is mede gebruikt om de herinnering aan de Stalin-terreur te verdringen. Sinds de ineenstorting van het communisme is die periode van repressie niet meer taboe. Maar de belangstelling ervoor heeft heel kort geduurd.

'Ja, dat klopt. Toen Clinton in 1993 Minsk bezocht, zou hij eerst een massagraf uit de Stalin-terreur bezoeken en vervolgens een oorlogsmonument. De regering van Wit-Rusland maakte geweldige stampei en het programma werd omgegooid. De vraag die mensen in de voormalige Sovjet-Unie zich stellen is: zijn we in de eerste plaats slachtoffers van Hitler of van Stalin?

'Het land is niet in staat om de Stalin-terreur te verwerken. Daarom zal die de maatschappij blijven vervolgen. De onthullingen over de repressie zijn na de staatsgreep van 1991 snel gestopt. De politiek maakte een ruk naar rechts en het oprakelen van het verleden was te ontwrichtend. De spanningen tussen groepen van de bevolking en generaties zijn nog nooit zo groot geweest als nu. Maar de discussie over het stalinisme zal onvermijdelijk terugkeren.'

'De vijftigste verjaardag van de overwinning wordt groots aangepakt en herdacht. Het leger heeft daar belang bij. Het hoopt zijn prestige weer op te vijzelen. Maar het gebeurt, denk ik, mede omdat het moment wordt aangegrepen om voor het eerst over een ander verlies te rouwen. Het verlies van de Sovjet-Unie.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden