Roetpiet komt uit de stad

Is het sinterklaasfeest veranderd na alle ophef? In grote steden wel, maar daarbuiten blijft de traditie onverminderd sterk. Toch lijkt de angel uit het debat.

Een roetpiet Beeld anp

Minder boze mails

Een dag voor Sinterklaas heeft directeur Ineke Strouken van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur en Immaterieel Erfgoed zelfs tijd haar kantoor op te ruimen. De telefoon rinkelt niet meer continu; en de duizenden boze mails die in 2013 en 2014 nog dagelijks in haar inbox belandden, blijven dit jaar achterwege. Strouken weet het zeker: 'De mensen zijn een beetje moe geworden van de discussie.'

Wetenschappelijke onderzoeken naar de herkomst van Zwarte Piet, vlammende betogen op de opiniepagina's, Haagse politici die in actie komen; het is allemaal minder dit jaar. Zelfs het Sinterklaasjournaal - dat vorig jaar met een ingenieus scenario de schoorsteenpieten introduceerde, met roetvegen in plaats van schmink - gaat dit jaar geruisloos aan volwassenen voorbij.

'Je merkt dat iedereen weet waarom er discussie is en waarom mensen zich gekwetst voelen. Maar niet iedereen weet wat hij ermee moet', zegt Strouken.

De lokale sinterklaascentrale levert voornamelijk Zwarte Pieten, maar er is wel een iets toegenomen vraag naar alternatieve pieten. Beeld Willum Morsch
Op de openbare basisscholen blijft Zwarte Piet te zien, maar hij zal altijd worden vergezeld door kleurpieten. Beeld Willum Morsch

Terwijl lokale sinterklaasbrigades, intochtcomités en gemeentebesturen worstelen met de praktische consequenties, lijkt de angel uit het publieke debat.

Filmmaker Roger Ross Williams mocht deze week bij RTL Late Night aanschuiven om over zijn antipietdocumentaire Blackface te praten. Op de Facebook vroegen duizenden kijkers op boze toon waarom deze man überhaupt werd uitgenodigd. Presentator Humberto Tan vertolkte het nieuwe geluid aan zijn murw gebeukte publiek: 'Kijk niet weg! Ga in gesprek en sta open voor hoe anderen Zwarte Piet kunnen ervaren.'

Volgens het netwerk van openbare basisscholen wordt 'hier en daar' de roetpiet geïntroduceerd. Beeld Willum Morsch

Steden doen het anders

Afgaande op het pietenbeleid in veel Nederlandse steden heeft de roetpiet zijn opmars voortgezet. Tijdens de landelijke intocht in Meppel verscheen een kwart van de pieten met roetvegen op het gezicht. Ook in steden als Utrecht, Maastricht, Groningen, Deventer, Lelystad en Almere kregen de schoorsteenpieten een prominente plek. De vier grootste steden lopen voorop. Zo zullen de intochtcomités in Amsterdam en Utrecht Zwarte Piet geleidelijk in een roetpiet veranderen. In Utrecht had de helft van de pieten dit jaar roetvegen in plaats van zwarte schmink. 'Als je zo'n feest overeind wil houden, moet je én met je tijd meegaan én oog hebben voor traditie', aldus de organisatie tegen het AD.

De Rotterdamse koepel van openbare scholen, BOOR, adviseerde op basis van een VN-rapport Zwarte Piet 'te ontdoen van discriminatoire aspecten': 'de zwarte huidskleur; het kroeshaar; de gouden oorringen; de dikke, rode lippen; de gezagsverhouding tussen Sinterklaas en (de domme) Zwarte Piet.'

De pieten die meedoen aan de intocht worden elk jaar een beetje minder zwart tot er alleen nog roetpieten over zijn. Volgens de Amsterdamse sinterklaascentrale is er 'totaal geen vraag naar kleurpieten'. Beeld Willum Morsch

Volgens Ad Veen van de PO-raad, de sectororganisatie voor het basisonderwijs, is het logisch dat besturen in de grote steden vooroplopen. 'Daar is de druk groter', zegt hij. 'Daar wonen meer mensen met een stevige mening en meer mensen met een andere achtergrond. In Amsterdam ontstaat veel eerder discussie dan in een klein Fries dorp met hooguit twee asielzoekers.'

Buiten de grote steden lijkt de positie van Zwarte Piet onverminderd sterk. Het AD vroeg 262 gemeenten naar het pietenbeleid voor de intocht van Sinterklaas. In maar liefst 225 plaatsen zijn de pieten zwart of bruin.

De circa 150 Haagse basisscholen gaan in drie jaar tijd Zwarte Piet ontdoen van grote rode lippen, kroeshaar, gouden oorringen en zwarte huidskleur. Beeld Willum Morsch

Scholen volgen Dieuwertje

In enquêtes van onderwijsbonden AOb en CNV Onderwijs geeft een kwart van het onderwijspersoneel aan dat piet een ander uiterlijk krijgt. Vorig jaar was dat slechts 2,2 procent. 'Veel leerkrachten volgen de lijn van het Sinterklaasjournaal', zegt CNV-woordvoerder Martin van Oosten. 'Vorig jaar stelden we de vraag vóór de herfstvakantie, toen nog niet bekend was wat het Sinterklaasjournaal zou doen. Dat zou mogelijk het grote verschil met dit jaar verklaren.'

Vooral scholen met veel allochtone kinderen passen het sinterklaasfeest aan, zo wijst het onderzoek van de bonden uit. Hoe groter de gemeente, hoe minder traditioneel de sinterklaasviering.

Dit jaar besloten scholenkoepels in onder meer Rotterdam, Den Haag en Groningen dat de klassieke Zwarte Piet langzaam uit de klas zal verdwijnen. In Utrecht ging de Stichting openbaar Primair Onderwijs nog een stapje verder door Zwarte Piet helemaal te verbieden. Zelfs liedjes met Zwarte Piet erin zijn taboe.

Het decoratiemateriaal is aangepast en er hangen alleen nog roetpieten in de filialen. Beeld Willum Morsch

Clown

Jonge kinderen vinden Zwarte Piet slim, aardig en belangrijk. Zij associëren Zwarte Piet meer met een clown dan met zwarte mensen. Dat blijkt uit de eerste resultaten van de studie 'Zwarte Piet door ogen van kinderen' van de Universiteit Leiden. Lees hier meer over het onderzoek.

De meeste scholenkoepels leggen overigens niks op aan hun scholen. In Zeeland zijn ook nog geen eenduidige afspraken gemaakt over Zwarte Piet. Volgens Cees Corstanje, directeur van stichting Archipelscholen, zijn de pieten wel onderwerp van gesprek geweest. 'Maar bij ons geen dogma, het gaat allemaal in overleg. Voor ons is het wel belangrijk dat het uiterlijk van de pieten aansluiting vindt met het Sinterklaasjournaal.'

Rini Braat, directeur van scholenkoepel St. Josephscholen in Nijmegen, heeft 'geen hard advies gegeven' aan de dertien scholen die onder zijn stichting vallen. 'Er is wel een lokaal debat over dit onderwerp geweest, maar daar kwamen nog geen twintig mensen op af. Dat geeft ook wel aan dat er weinig interesse is. Ons advies is eigenlijk: volg het uiterlijk van Zwarte Piet zoals dat zich manifesteert in de media.'

Roetpiet voor het eerst bij de intocht. Scholenkoepel vraagt scholen om Zwarte Piet te ontdoen van 'discriminatoire aspecten'. Beeld Willum Morsch

Sfeer soms gespannen

'Leuk dat jullie zelf als Zwarte Piet zijn gegaan', schrijft iemand op Facebook onder een foto van zwarte demonstranten die in Meppel tegen Zwarte Piet demonstreerden. 'Nu op 't vliegtuig via Schiphol en dan vliegtuig uit de lugt knallen.' De reactie is er een uit meer dan 12 duizend beledigingen, verwijten en dreigementen aan het adres van de demonstranten.

Het nationale debat over Zwarte Piet mag dan geluwd zijn, de spanningen zijn nog steeds voelbaar. Tegenstanders van de figuur gaan dit jaar vaker de straat op om te demonstreren. Vrijwel elke demonstratie leidt tot scheldpartijen en duw- en trekwerk. Tijdens een protest bij Pietendorp in Enkhuizen werden tegenstanders van de sinterklaashulpjes uitgemaakt voor 'apen' en 'katoenplukkers', zo verklaarden de demonstranten in een persbericht.

Mosa Lisa, de scholenkoepel waar de meeste Maastrichtse basisscholen onder vallen, gaat de komende jaren de huidskleur, het kroeshaar, de oorringen en de lippen van Zwarte Piet aanpassen. Ook zal de knechterige houding van Zwarte Piet veranderen. Beeld Willum Morsch

Ook VVD-raadslid Queeny Rajkowski uit Utrecht stuitte op een stroom van geëmotioneerde reacties nadat diverse media hadden gemeld dat ze ouders opriep verkleed als Zwarte Piet naar de school van hun kind te gaan. De verkleedactie moest gezien worden als een protest tegen het schoolverbod op pieten.'Bah', twitterde PvdA-voorman Hans Spekman. 'VVD-Utrecht misbruikt kinderfeest voor opruiende politieke boodschap.'

Rajkowski had er een dagtaak aan om op de reacties te reageren, verzucht ze. 'Die ophef was gebaseerd op een misverstand. Dat protest stond al weken gepland. Die ontevreden ouders klopten ook bij mij aan, maar ik wil het niet agenderen in de gemeenteraad. Ik vind: als je het niet eens bent met het schoolbeleid, dan moet je je stem bij het schoolbestuur laten horen. Hoe ze dat doen, mogen ze zelf weten.'

Zwarte Piet is uit het assortiment en van de verpakkingen verdwenen. De klimpieten die traditioneel in het atrium hangen zijn sinds dit jaar goudgekleurd 'om het luxe winkelbeeld te onderstrepen'. Beeld Willum Morsch

Welk alternatief?

Gouden pieten, groene pieten, roetpieten, pieten met roze of bruine lippenstift; volkscultuur-expert Ineke Strouken heeft tal van experimenten met Zwarte Piet voorbij zien komen. Maar dé nieuwe Zwarte Piet is nog niet gevonden. De nu overal opdoemende roet- of schoorsteenpiet is niet het antwoord, zegt ze. 'Een goede piet is mooi en onherkenbaar. Met roetvegen voldoe je niet aan die eisen.'

Ook kleurenpieten lijken geen soelaas te bieden. Het Sinterklaasjournaal introduceerde ze al eens, maar de gekleurde pieten bleken niet aan te slaan. Volgens Strouken blijken kinderen vooral de kleuren groen, rood en paars niet leuk te vinden. Gouden pieten, zoals de Bijenkorf ze in zijn winkels heeft hangen, zijn wel een succes.

Volgens Strouken kan het een oplossing zijn om van Zwarte Piet nog meer een fantasiefiguur te maken en wellicht de hofhouding van Sint Nicolaas uit te breiden met narren, jonkvrouwen en Romeinse soldaten zoals tot zestig jaar geleden ook was.

Tijdens de landelijke intocht was een kwart van de pieten dit jaar roetpiet. Beeld Willum Morsch
De helft van de Zwarte Pieten bij de intocht waren schoorsteenpieten. De koepel van openbare basisscholen en (SPO) verbiedt alle vormen van Zwarte Piet, dus ook roetpieten of gekleurde pieten. Er worden geen liedjes meer gezongen waar Zwarte Piet in voorkomt. Beeld Willum Morsch

In Utrecht gingen de openbare scholen na het zwartepietenverbod al met hun fantasie aan de haal; zo werd Sinterklaas op een school begeleid door minions, stoute gele figuurtjes uit de filmserie Verschrikkelijke Ikke. Een andere school, De Kleine Dichter, bedacht twee nieuwe personages die het management van Sinterklaas vormen: Jip en Jenny.

Hoe Zwarte Piet er ook uit komt te zien, snel zal het niet gaan, denkt Strouken. 'Het zal nog wel jaren duren voordat er consensus is.' Of in de woorden van de Hoofdpiet, afgelopen maand tijdens de intocht in Meppel: 'We zijn in Nederland. Het zou ons verbazen als een discussie hier ooit ten einde is.'

Zwarte Piet blijft gewild

Een rondgang langs sinterklaascentrales, die Sinterklazen en Zwarte Pieten verhuren aan bedrijven en particulieren, leert dat alternatieve pieten nog nauwelijks in trek zijn.

'Er is totaal geen vraag naar gekleurde pieten', zegt voorzitter Henk van der Kroon van de Amsterdamse Sinterklaascentrale. En dat vindt hij wel zo 'prettig', want de pieten leggen wel tien tot vijftien bezoeken per dag af. 'Het is onmogelijk om hen tussendoor in een andere kleur te schminken.'

Volgens het lokale Sint Nicolaasgenootschap houdt de stad vast aan de traditionele Zwarte Piet, maar zonder grote lippen en brede oorringen. Beeld Willum Morsch

Ook de centrales in Arnhem, Soest en Bodegraven zeggen dat er geen vraag is naar gekleurde pieten. Job Janse van Sinterklaascentrale Janse in de Gooi- en Vechtstreek ziet wel een klein verschil met voorgaande jaren. Vorig jaar kreeg hij nog maar één verzoek voor een alternatieve piet, dit jaar waren dat er al zes, op een totaal van 35. Niet dat hij eraan meewerkt. 'Dan willen ze ofwel alleen een Sint ofwel een Sint en blanke piet. Daar kan ik niet aan tegemoetkomen.'

Volgens Marcel Karhof van Sint Nicolaasgenootschap uit Den Helder 'leeft de discussie totaal niet' in zijn regio. 'Het eerste wat ze aan ons vragen is: u komt toch wel met gewone pieten, hè.' Alleen een Amsterdams ziekenhuis plaatste bij Karhof een bestelling voor witte pieten, maar die opdracht liet hij liggen. 'Ik doe daar niet aan mee. Zwarte Piet is uitgeëvalueerd. De grote rode lippen, de oorringen, het gekke stemmetje; dat doen we al jaren niet meer. Sinterklaas en Zwarte Piet zijn inmiddels volledig gelijkwaardig aan elkaar.'

Volgens de sinterklaascentrale is er 'alleen maar vraag naar Zwarte Pieten'. Beeld Willum Morsch
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden