Roerloos tot in eeuwigheid

Voor de schilder Giorgio De Chirico was Piazza di Spagna het hart van Rome. Hij woonde er zelf op nummer 31, op de vierde etage....

Kees Fens

Hij was er het surrealisme jaren mee vooruit. En zichzelf ook. Want later keerde hij terug naar wat traditionele kunst kan worden genoemd, een schilderkunst zonder metafysica en mysterie. Hij hoefde van eigen werk niet meer bang te zijn! Misschien is hij ook daarom zo oud geworden.

Hij stierf in Rome in 1978, negentig jaar. Zijn tweede vrouw, Isa, overleefde hem. Samen hadden zij al besloten dat hun huis museum zou worden. Er mocht niets aan worden veranderd. Roerloos tot in eeuwigheid zal het huis zijn.

Een bezoek kan alleen na telefonische afspraak. ' s Morgens om elf uur staan wij voor de deur.

Met drie Japanners, twee jonge vrouwen en een jongeman. Zij gaan het eerst in de kleine lift naar boven. Wij volgen hen; een van beleefdheid glanzende bijna te lieve man ontvangt ons. Hij is de gids, maar hij zal geen woord spreken. De Japanners verstaan geen enkele taal; daarom spreekt hij ook geen enkele taal. Bij een schilderij zegt hij: „ His first wife„. Dat is alles. Wij gaan in stilte door het ruime appartement. We fluisteren; de Japanners maken onder elkaar geheimzinnige geluiden, die het meest lijken op zacht avondlijk kwaken van verlaten eenden.

Het heeft altijd iets ongegeneerds dat rondlopen in een gestorven woonhuis. Je wordt heel beschroomd. Ik zoek de geniale werken die ik ken. Ze zijn er niet. In de eerste kamers hangen veel portretten, mooi academisch geschilderd, maar al lang een tweede dood gestorven. De meubels zijn overvloedig, maar ook al traditioneel. In de volgende kamers hangen de robotachtige figuren, die hij lang heeft geschilderd. Geconstrueerde wezens, met veel technische inbouwsels, verlaten, in een lege wereld. Die wilde hij kennelijk nog zien. Het meeste van zijn vroege werk had hij al een halve eeuw voor zijn dood afgezworen. Eigen grootheid kennen is moeilijk.

Het betrekkelijk kleine atelier ligt in prachtig licht, dat door het glazen dak komt. Een groot leeg doek staat op de ezel. Er is een kleine boekenkast. Ik zie een boek over Dali en een over Magritte, zijn geestgenoten van eens. Er is ook een fotoboek over Nederland. Zijn eigen HerinnerinRPO staan er ook in enkele talen. Ik kijk naar de paar planken en een groot gevoel van moedeloosheid zakt plotseling in mijn lichaam. De Japanners lijken niets te zien; als alles wit was, zouden ze op dezelfde manier kijken. Over een stoel hangt een schilderskiel, tubes verf liggen in dozen, penselen staan in potten, paletten zitten nog onder het laatste smeersel – er zal hier nooit meer iets gebeuren. Alles was al gebeurd; vijftig en meer jaar voor zijn dood. Op een foto zit hij, in zijn kiel, voor zijn ezel. Een grote grijze man, met het moedeloze lichaam van de ouderdom, grote wallen heeft hij onder zijn ogen die zeer somber naar de fotograaf staren. Waar zijn al die helle kleuren van zijn jonge werk?

De lieflijke gids acht zijn werk volbracht. Hij glimlacht ons terug naar de hal. (We hebben nog de slaapkamers gezien: een voor het echtpaar – de geuren van haar flesjes staan er te verwelken – en een, een zeer ascetische, voor mijnheer alleen.) De Japanners gaan weer het eerst in de lift, na drie keer glimlachtend gebogen te hebben voor de gids. Wij volgen. Buiten staat een zeer luxe zwarte limousine. Daar zitten de drie Japanners in: de twee helemaal achterin, hij iets naar voren. Hij raadpleegt een kaart. Waar ligt het volgende museum? De chauffeur knikt. Ze rijden in grote stilte weg. Verder in een vreemde stad. Melancholie einer Strasse heet een indrukwekkend vroeg schilderij van De Chirico.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden