Roep om onafhankelijkheid is jong, maar Catalaanse ziel is toe aan vrijheid

Het vuur van de Catalaanse onafhankelijkheid brandt pas sinds enkele jaren. Wat heeft het zo doen oplaaien?

Boerenprotest vrijdag in de straten van Barcelona. Beeld AP

Catalonië heeft eigenlijk alles wat een land nodig heeft. Zee, rivieren, bergen. Een stad, Barcelona, die wereldser en charmanter is dan welke Spaanse stad ook. Toeristen die met klinkende munt betalen voor hun verlangen naar strand en zon. Voedingsmiddelen- en metaalindustrie en het grootste petrochemisch complex van heel Zuid-Europa. Een van de beste voetbalclubs ter wereld. En inwoners die de geestesgesteldheid hebben om een land te laten ontstaan: een sterk zelfbewustzijn en een ongelooflijke koppigheid.

Voltaire schreef in 1751 al over de Catalanen: 'De overvloed en de heerlijkheden hebben de inwoners niet zachter gemaakt, integendeel; ze zijn altijd oorlogszuchtig geweest; maar ondanks hun moed en hun extreme liefde voor de vrijheid zijn ze onderdrukt, te allen tijde.'

Toch klinkt de luide roep om een onafhankelijke staat nog maar betrekkelijk kort. Tussen 2010 en 2013 is het aandeel Catalanen dat voor de onafhankelijkheid is sterk gestegen: van 20 naar 50 procent.

Voor de voorstanders van onafhankelijkheid is 2010 het jaar van de omslag - het jaar waarin de tijd van onderhandelen met de Spaanse regering definitief voorbij is. De tegenstanders van onafhankelijkheid zien het kantelpunt iets later, in 2012. Toen zat Spanje tot over zijn nek in de economische crisis en zouden nationalistische politici de vlucht naar voren hebben gekozen.

In 2010 verwees het Grondwettelijk Hof hele delen van een nieuw autonomiestatuut voor Catalonië naar de prullenbak. 'Daarmee heeft de Spaanse staat ons uitgesloten', zegt Josep Maria Cervera. Vanuit zijn burgemeesterskamer in El Port de la Selva kijkt hij uit over een baai vol witte plezierbootjes. Zijn dorp geniet enige faam in Catalonië: als eerste plaatste het zich, met een simpele motie, buiten de Spaanse rechtsorde. Sinds 2010 wordt alleen nog het gezag van het Catalaanse deelstaatbestuur erkend.

'Na de dictatuur hadden we het gevoel dat er een tijd van vrijheid aanbrak. Dat we onszelf konden zijn binnen Spanje. Dat gevoel brak in 2010. In Spanje moeten we blijkbaar allemaal gelijk zijn. Hadden we ons autonomiestatuut mogen behouden, dan hadden we weer twintig jaar vooruit gekund, in alle rust.'

De Catalanen waren met socialistische regering overeengekomen dat ze meer bevoegdheden kregen. Het Spaanse parlement stemde ermee in. Ook de Catalaanse bevolking sprak zich er voor uit in een referendum. Maar de opperrechters in Madrid bepaalden in 2010 dat Catalonië zich bij nader inzien geen natie mag noemen, dat de eigen rechtspraak niet doorgaat, en dat ook de bevoegdheden op het gebied van taal en onderwijs worden gekortwiekt. Het overheersende gevoel in Catalonië: hoe kan het dat de mening van een dozijn rechters zwaarder telt dan die van het Catalaanse volk en alle gekozen politici bij elkaar?

Na El Port de la Selva keerden talloze andere gemeenten zich af van het centrale gezag in Madrid. Er waren er die zich 'vrij en soeverein Catalaans territorium' verklaarden, andere hielden alvast een referendum over afscheiding. Inmiddels hebben zich 787 van de 948 Catalaanse gemeenten aangesloten bij de Vereniging van Gemeenten voor de Onafhankelijkheid.

Lees verder onder de foto.

Dit moet u weten over het referendum in Catalonië

Zondag is het referendum over de onafhankelijkheid van Catalonië. Correspondent Maartje Bakker geeft antwoord op de tien belangrijkste vragen over het referendum.

Burgemeester Josep Maria Cervera: 'De dag na het referendum geldt de Spaanse wet misschien al niet meer.' Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

Tussen de witte huizen aan de Middellandse Zee is in El Port de la Selva een stil verzet tegen Spanje gaande, soms op het kinderachtige af. De gemeente werd op de vingers getikt, omdat de Spaanse vlag ontbrak. Nu prijkt op het dak van het gemeentehuis het Spaanse rood-geel-rood. 'We hebben hem op een vooraanstaande plek gehangen, helemaal bovenaan', zegt de burgemeester met een vilein lachje. Vanaf de straat is het vlaggetje, niet veel groter dan een theedoek, nauwelijks te zien. Voor het gemeentehuis wappert aan een vlaggemast wel een Catalaanse vlag ter grootte van een flink laken.

El Port de la Selva stopte ook met belastingafdracht aan de Spaanse staat. De gemeentelijke inkomsten werden in de kas van het Catalaanse deelstaatbestuur gestort. Die maakt het geld daarna weliswaar over aan Madrid, maar 'voor ons is het een manier om te visualiseren wat we willen: dat het geld in Catalonië blijft', vertelt Cervera.

De burgemeester beschrijft hoe de tegenwerking uit Madrid bleef doorgaan na 2010. 'Ze waren op oorlogspad. Steeds werden Catalaanse wetten teruggedraaid. De wet tegen de afsluiting van elektriciteit bij arme mensen, de vermogensbelasting.' Wat ook blijft steken: er vloeit veel geld van Catalonië naar de rest van Spanje. (Vanuit de regio Madrid wordt er trouwens nóg meer weggeschonken dan ontvangen.) Elke Catalaan kent hetzelfde refrein van klachten: er zijn in Catalonië veel meer snelwegen waarover tol moet worden betaald, en de investeringen in infrastructuur per inwoner blijven achter.

Als Cervera het gemeentehuis verlaat en over de boulevard loopt, roept een man hem na in het Catalaans: 'Zijn ze je al komen halen?' Alle burgemeesters die het referendum van zondag steunen zijn voor de rechter gedaagd. Nee, zegt Cervera, hij is niet bang dat hij uit zijn functie wordt ontheven. 'De dag na het referendum geldt de Spaanse wet misschien al niet meer. Het is als praten over seks bij engelen: je weet niet wat er gebeurt. Wat ik wel weet: als ik niet meewerk aan het referendum, zullen de inwoners van El Port de la Selva me bij de verkiezingen alsnog uit mijn ambt zetten.'

Het lijkt soms alsof de Catalanen massaal naar de onafhankelijkheid verlangen. Aan de gevels hangen talloze esteladas, de Catalaanse vlag met de ster die staat voor de onafhankelijkheid. Spaanse vlaggen zijn er amper. Op straat zie je nauwelijks een levensteken van de mensen die wél bij Spanje willen horen. Die komen pas in de statistieken tevoorschijn. Opiniepeilingen wijzen steevast uit dat zo'n 50 procent van de Catalanen 'nee' tegen onafhankelijkheid zegt, tegen 40 procent 'ja'.

Lees verder onder de foto.

15 jaar celstraf kunnen de leiders van de twee belangrijke lobbyclubs voor de onafhankelijkheid van Catalonië volgens Spanje maximaal krijgen. Hun misdrijf: opruiing.

Op het strand van El Port de la Selva wappert de 'estelada', de Catalaanse vlag met de ster die staat voor de onafhankelijkheid. Beeld Samuel Aranda / de Volkskrant

Waarom zie je die kiezers dan nauwelijks in het straatbeeld van Barcelona? 'Door de sociale druk', zegt Sonia Sierra (44) beslist. De keurige docente zit in het Catalaanse parlement voor Ciudadanos, de tweede partij van Catalonië, opgericht om tegenwicht te bieden aan het 'verplichte' nationalisme. 'Als je zegt dat je tegen het separatisme bent, noemen ze je franquist, of zelfs fascist - terwijl ik niet eens rechts ben', zegt Sierra. 'In dorpen is het nog erger dan hier. De Catalaanse publieke radio en tv laten veel minder mensen tegen de onafhankelijkheid aan het woord. Dat geeft het gevoel dat die groep maar een kleine minderheid is.'

Voor Sierra is het jaar van de omslag niet 2010, maar 2012. Het is midden in de economische crisis en ook in Barcelona gingen mensen de straat op tegen de werkloosheid, de bezuinigingen, de minachting door de bestuurders, de corruptie. Sierra is erbij. 'Tot die tijd waren mensen geneigd corruptie door de vingers te zien', zegt ze. 'Maar toen we in financiële problemen kwamen, was die vergevingsgezindheid voorbij. We waren boos omdat het rechtssysteem faalde, omdat jongeren geen werk konden vinden, omdat de schooluitval gigantisch is.'

De nationalistische partij van de toenmalige deelstaatpresident Artur Mas is verre van vrij van corruptie. 'Mas zag ineens demonstrerende mensenmassa's tegenover zich. Hij besloot dat onbehagen beet te pakken en om te vormen tot separatisme. Als een magische oplossing. Op die manier dacht hij aan de macht te kunnen blijven.'

De onafhankelijkheid als een knap staaltje politieke misleiding? De opiniepeilingen steunen de lezing van Sierra. In 2012 pas stijgt de steun voor onafhankelijkheid onder de Catalaanse bevolking explosief, van 29 naar 44 procent. Sierra vertelt hoe er tijdens de protesten in 2011 nog geen enkele onafhankelijkheidsvlag was te zien. De krantenfoto's van toen bewijzen haar gelijk. Hoe anders is het nu: zelfs bij de mars tegen het terrorisme, na de aanslagen in augustus, veranderde de straat in een golvende zee Catalaanse vlaggen.

De Ciudadanos-politica ziet het met lede ogen aan. Sierra ontving doodsbedreigingen via de sociale media. Inés Arrimadas, Ciudadanos-leider in Catalonië, deed onlangs nog aangifte: een vrouw had haar op Facebook een groepsverkrachting toegewenst. Een van de partijkantoren is herhaaldelijk met poep besmeurd.

'Mijn vader heeft tegen me gezegd: Sonia, stop alsjeblieft met brieven schrijven naar de kranten', vertelt ze. 'Hij denkt net zo over Catalonië als ik, dat is het niet. Maar hij wilde dat ik niet meer zou worden beledigd. Ik zei tegen hem: papa, dit is toch een democratie! Maar ik moest ook huilen. Hij heeft me nog nooit iets verboden in mijn leven.'

Sonia Sierra vertelt erover in het parlement van Catalonië. Niet ver voorbij de ingang staat een beeld van klei (zo lijkt het toch): een moeder die een baby triomfantelijk omhooghoudt. Het moet de geboorte van het autonomiestatuut voorstellen, in 1979, een jaar waarin heel Catalonië daar nog verrukt over was.

Hoe anders is het nu. De gesprekken op straat in Barcelona gaan over de agressieve houding van de regering in Madrid, over hoe het referendum van zondag zal verlopen. Drie meisjes in een koffiehuis eten chocoladetaart en praten over de tanks die Spanje zal sturen.

Bestuurders van Catalonië presenteerden vrijdag de stembus. Beeld EPA

Wat u over zondag moet weten

Op welke vraag moeten de Catalanen bij het referendum antwoord geven?

'Wilt u dat Catalonië een onafhankelijke staat wordt in de vorm van een republiek?' In 2.315 stemlokalen kunnen de Catalanen van 9 tot 20 uur terecht.

Hoe probeert Spanje de volksraadpleging te verhinderen?

Madrid vindt het referendum illegaal. Kiezers die het stemlokaal binnengaan zijn strafbaar. Leden van het stembureau kunnen een boete tot 300 duizend euro krijgen.

Zijn de Catalanen van plan zich erbij neer te leggen als ze niet kunnen stemmen?

Voorstanders van onafhankelijkheid willen lange rijen voor de stemlokalen vormen. Als de politie zondag probeert stemlokalen te ontmantelen, moeten ze 'stuiten op een menselijke muur tegen het fascisme en tegen hen die ons het zwijgen wil opleggen'.

Wat gebeurt er na de uitslag?

Als er 'ja' is gestemd, wordt binnen een week de onafhankelijkheid uitgeroepen, zegt de linkse antisysteempartij CUP. Maar daar is geen consensus over. Als er 'nee' is gestemd, treedt het Catalaanse bestuur af.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden