Roep om het fatsoen van weleer

Na het verzet tegen het 'burgermansfatsoen' en de roep om persoonlijke vrijheid in de jaren zestig, is het tij aan het keren....

Van onze verslaggever

AMSTERDAM

De Amsterdamse hoofdcommissaris J. Kuiper wil werkkampen voor notoire jonge criminelen. In de Brusselse wijk Koekelberg wordt, in navolging van sommige Amerikaanse steden, een avondklok voor jongeren ingesteld. Ook in Groot-Brittannië wordt druk gestudeerd op een avondklok. Daarnaast denkt de regering-Blair aan het bestraffen van ouders die in de opvoeding tekortschieten, en aan het sluiten van opvoedcontracten die vader en moeder verplichten hun kinderen dagelijks voor te lezen.

In de hele westerse wereld worden plannen gelanceerd die tien jaar geleden nog als volstrekt taboe terzijde zouden worden geschoven. Ook nu ontbreekt het niet aan kritiek, maar het draagvlak voor vergaande law and order-maatregelen lijkt langzaam maar zeker groter te worden.

Dat komt niet alleen door een reële toename van het aantal schokkende geweldsdelicten, maar ook door een veranderde kijk op criminaliteit.

Jarenlang werd het debat over veiligheid gedomineerd door een links-liberale elite, die zich nog maar net ontworsteld had aan de benauwende moraal van het verzuilde tijdperk. Wie strengere regels voorstond, werd onmiddellijk ingedeeld in het bedenkelijke kamp der 'fatsoensrakkers'.

De 'culturele revolutie' van de jaren zestig maakte korte metten met een hiërarchische cultuur, waarin mannen een grote macht over vrouwen hadden, ouders over kinderen, ouderen over jongeren, geestelijken over gelovigen, gezagsdragers over burgers en chefs over hun ondergeschikten.

De teloorgang van de hiërarchie had een aantal positieve gevolgen, zoals de toegenomen individuele vrijheid, de emancipatie van vrouwen, een vriendschappelijker omgang tussen ouders en kinderen, een meer ontspannen verhouding tot het gezag, het verdwijnen van standsverschillen.

Maar juist die vrijheid, waar de gemiddelde burger zo van profiteert, wordt door een relatief kleine groep in toenemende mate misbruikt. De vrije samenleving is kwetsbaar gebleken voor wangedrag. Niet alleen de sociale controle is verminderd, maar ook de 'mentale controle'. Het burgermansfatsoen, hoe benauwend dat soms ook mocht zijn, zorgde er wél voor dat mensen gewend waren in het gareel te lopen.

De vrijheid vergt daarentegen een zelfbeheersing die niet iedereen weet op te brengen. Vooral jongeren die autoritair zijn opgevoed, waaronder relatief veel allochtonen, zijn geneigd door te slaan, als zij de vrije hand krijgen.

Nu de onrust over criminaliteit toeneemt en de media bol staan met berichten over zogenaamd 'zinloos geweld', ontstaan pleidooien voor een sterker gezag. Men lijkt in toenemende mate bereid de keerzijde van de verworven vrijheid onder ogen te zien.

Het werkkamp, de avondklok en aanverwante maatregelen zijn enigszins wanhopige pogingen om weer greep te krijgen op zulke groepen. Immers: de vrijheid valt niet terug te draaien. De meeste burgers zijn daar veel te sterk aan gehecht.

De effectiviteit van harde aanpak lijkt op voorhand beperkt. Wat gebeurt als de criminelen terugkeren uit Kuipers werkkamp, of als de jongeren van Koekelberg uitwijken naar het aangrenzende Molenbeek?

De zoektocht naar een nieuw evenwicht tussen vrijheid en gezag verloopt dan ook moeizaam. Er is echter ook weer geen reden tot defaitisme. In de Verenigde Staten is de criminaliteit gedaald, mede door een hardere aanpak. Als New York veiliger kan worden, moet er ook in Amsterdam of Zwolle iets te bereiken zijn.

Peter Giesen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden