Rode loper naar de filmhemel

The Discovery of Heaven beleeft morgen zijn landelijke première. Hoe een dreigende catastrofe veranderde in een hoogtijdag voor de Nederlandse film....

Het is 22 maart 2000 en Jeroen Krabbé, beoogd regisseur van de film The Discovery of Heaven, noteert in zijn dagboek wanhopig: 'Puinhoop! De aan ons toegevoegde medewerker van MeesPierson Bank heeft met zijn verfijnde karaktertje nu, geloof ik, alles verknald.'

Dezelfde dag komt Kamervoorzitter Jeltje van Nieuwenhoven Edwin de Vries tegen, scenarioschrijver van Discovery. De Vries, een oude vriend, is depressief. 'Hij was totaal verslagen', zegt Van Nieuwenhoven. 'Helemaal overstuur.' 'Jeltje, hoe móet dat nou?', vraagt De Vries.

De radeloze producent van DisCovery, Ate de Jong, doet die nacht geen oog dicht. Ruim twee jaar is hij, samen met Krabbé en De Vries, bezig met de verwezenlijking van een voor de Nederlandse filmwereld ongekend groot project, de verfilming van Harry Mulisch' bestseller De ontdekking van de hemel.

En nu lijkt zijn droom op het moment suprème uiteen te spatten.

Ruim anderhalf jaar later, 1 oktober 2001, Pathé Arena Theater in Amsterdam. De feestelijke galapremière van The Discovery of Heaven, starring Stephen Fry.

Jeltje van Nieuwenhoven is er. Minister van Sociale Zaken Willem Vermeend en staatssecretaris van Cultuur Rick van der Ploeg zijn er ook. Hedy d'Ancona laat zich zien. Heel filmminnend sociaal-democratisch Nederland ontdekt de hemel van glitter en glamour in Amsterdam-Zuidoost.

In de aftiteling van de film worden Van Nieuwenhoven ('Jeltje') en Van der Ploeg bedankt. 'Aardigheid van de makers', zegt Van Nieuwenhoven bescheiden. 'Ik heb niet meer gedaan dan op het juiste moment het juiste advies geven. Qua belastingmaatregelen.' Willem Vermeend staat niet op de rol. Had wel gekund, maar de minister wilde het liever niet.

Wat is er in de tussenliggende periode gebeurd? Hoe is een dreigende catastrofe ten goede gekeerd en veranderd in een hoogtijdag voor de Nederlandse film?

Terug naar maart 2000. Bij de belastinginspectie te Hilversum, door staatssecretaris van Financiën Vermeend aangewezen voor de beoordeling van zogenoemde film-cv's, buigt men zich over de MeesPierson Film CV, een 'cv-mandje' met daarin de films The Discovery of Heaven, Enigma en Fogbound.

Van de geschatte totale productiekosten van de drie films, 110 miljoen gulden, moet 88 miljoen op tafel komen via een aandelenemissie van de commanditaire vennootschap, een constructie die dankzij de soepelheid van de Nederlandse fiscus tot mooie rendementen voor de investeerders kan leiden. De film-cv constructie is in 1997 in het leven geroepen door een gezamenlijk initiatief van toenmalig minister van Economische Zaken Wijers, staatssecretaris Vermeend en staatssecretaris van Cultuur Nuis. Bedoeling is de infrastructuur van de Nederlandse filmindustrie te verbeteren.

En juist die doelstelling stelt de inspecteur in Hilversum drie jaar later voor problemen. Aan het Nederlandse karakter van Discovery twijfelt hij niet, evenmin als aan dat van Ate de Jongs Fogbound – hoewel ook die film een voornamelijk Engels karakter heeft. Maar met Enigma ligt het anders. Dat is een puur Engelse film, met Jagged Films, de productiemaatschappij van Rolling Stones-zanger Mick Jagger als producer en Kate Winslet als ster.

Hoe zit het voor Enigma met de op dat moment nog vaag geformuleerde 'bestedingseisen'? Met andere woorden: hoeveel van het productiegeld voor die film zal in Nederland worden besteed om het vaderlandse filmwezen te versterken? De inspecteur kan dat niet beoordelen, vooral omdat MeesPierson heeft verzuimd de 'financiële staatjes' bij te voegen die daarover duidelijkheid moeten verschaffen. Ook ontbraken distributiegaranties en contracten.

De belastinginspectie, zegt Ate de Jong, besluit de 'ruling' aan te houden, tot ze meer inzicht krijgt in de productiekosten van Enigma. 'En daar hadden ze op zich volkomen gelijk in.' Volgens een filminsider gaat de inspecteur verder. 'Hij heeft gezegd: als jullie Enigma eruit gooien, strijk ik mijn hand over het hart wat Fogbound betreft.' De betreffende inspecteur wil niets zeggen.

Hoe dan ook, de gang van zaken is desastreus. Zonder snel besluit van de inspectie geen Enigma: hoofdrolspeelster Kate Winslet is twee maanden zwanger en de productie moet daarom snel beginnen. En zonder Enigma geen The Discovery of Heaven en Fogbound. Want de drie films zijn door Mulholland Pictures BV, de productiemaatschappij van Krabbé, De Jong en De Vries, niet voor niets gezamenlijk in één cv ondergebracht.

Dankzij de grotendeels Nederlandse financiering van Enigma verzekert Mulholland zich van de diensten van een van de grootste filmdistributeurs ter wereld, Intermedia in Londen. Wanneer Enigma sneuvelt, is Intermedia niet meer geïnteresseerd in Discovery. En zonder Intermedia is de kans verkeken op internationale distributie van Krabbé's film, een voorwaarde om de dertig miljoen gulden die die film kost terug te verdienen. De Jong: 'Bovendien dreigde MeesPierson in dat geval de stop eruit te trekken.'

Bij MeesPierson draaien ze na eerste afwijzing overuren om alsnog een sluitende cv in te dienen, waaruit moet blijken dat om en nabij 50 procent van de totale productiekosten van de drie films in Nederland zullen worden besteed. Voor Enigma zullen enkele interieuropnamen in Nederland worden gedraaid, alsmede een paar buitenshots bij Apeldoorn. Verder zal Mick Jagger de titelsong opnemen in een Nederlandse studio, wordt daar ook de geluidsmixage gedaan en doet het Concertgebouworkest de soundtrack. Of daarmee, zoals de producenten melden, 40 procent van de productiekosten zijn gemoeid blijft dubieus, maar het klinkt aardig.

Als de klus bij MeesPierson is geklaard, komt het volgende rampbericht uit Hilversum: de film-cv-inspecteur is met vakantie. Als hij terug is, zijn Krabbé en de zijnen de eersten. Maar dan is het te laat.

Einde verhaal, zo lijkt het. Dood van een droom.

'Ik heb één nacht niet geslapen', zegt De Jong. 'De volgende dag stond ik op en besloot tot actie over te gaan. Die ambtenaar had absoluut gelijk, onze enige kans was zijn hoogste baas. Die moest eroverheen. Hij moest de ambtenaren in Hilversum er alsnog toe zien te bewegen snel naar de cv te kijken.' De hoogste baas: staatssecretaris Willem Vermeend, gelukkig een filmliefhebber.

Het belletje met de staatssecretaris levert, tot De Jongs niet geringe verbazing, razendsnel resultaat op. 'Ik was verbijsterd dat hij überhaupt de telefoon aannam. Waarbij het misschien heeft geholpen dat ik aan wat name dropping deed: een film van Jeroen Krabbé, naar een boek van Harry Mulisch. Daar zijn ze wel gevoelig voor in Den Haag.'

Vermeend toont inderdaad alle begrip, wat wellicht ook heeft te maken met het feit dat hij inmiddels Jeltje van Nieuwenhoven heeft gesproken, die door haar vriend Edwin de Vries van alle ins en outs op de hoogte is gebracht. De Jong: 'Hij zou binnen enkele uren terugbellen.'

Aldus geschiedt. Op het ministerie zijn al meer signalen binnengekomen over problemen met de verwerking van de cv-aanvragen. De Jongs klacht is de druppel en Vermeend detacheert twee ambtenaren in Hilversum om de cv's versneld te controleren. Vijf dagen later, op 28 maart, komt het verlossende telefoontje: goedgekeurd. 'Een paar maal hebben we op de rand van de afgrond gestaan', schrijft De Jong in zijn dagboek. 'Eenmaal heeft toen nog staatssecretaris Vermeend ons persoonlijk gered.'

Enkele weken na die heldendaad beginnen de opnamen voor Enigma. 'Nederland is altijd goed voor ons', zegt een tevreden Mick Jagger, die profiteert van de Hollandse filmindustrie-ambities en de daarmee gepaard gaande gulheid. 'En als we daarvoor wat opnamen in Nederland moeten maken, doen we dat toch?'

De MeesPierson Film CV loopt in april 2000 in de kortste keren vol, 3368 participanten storten 25 duizend gulden. Pikant detail: op de begroting van The Discovery wordt onder de noemer discretionary funds 25 duizend gulden opgevoerd. 'Omkoping' had De Jong die post aanvankelijk genoemd, maar dat vonden de fiscalisten van MeesPierson niet zo'n goed idee. De Jong: 'In sommige landen lopen dingen nu eenmaal wat soepeler als je een envelopje met bankbiljetten overhandigt.'

In Italië, bijvoorbeeld, waar de portier van het Pantheon in Rome met duizend gulden – toch gauw een miljoen lire – wordt verblijd. Voor daar, en op andere Italiaanse locaties, kan worden gefilmd, moet De Jong bovendien andermaal stevig aan het lobbyen. In het najaar van 2000 zijn in Italië de herinneringen nog vers aan de finale van het EK voetbal, toen in de Rotterdamse Kuip een team van de RAI-televisie werd geschoffeerd. De sentimenten bemoeilijken het verkrijgen van de benodigde vergunningen voor het draaien van Discovery.

Weer hangt De Jong aan de telefoon met Den Haag, ditmaal met Jeltje van Nieuwenhoven en de staatssecretaris van Cultuur, Rick van der Ploeg. Van der Ploeg is bereid een brief te schrijven aan zijn Italiaanse ambtgenoot, met het verzoek tot coöperatie. Dat helpt. De Jong: 'Daar werd onmiddellijk positief op gereageerd.'

Op 14 januari 2001 is het draaien van The Discovery of Heaven voltooid. Zes maanden later is ook de montage afgerond en zit de film kant-en-klaar in het blik. Na een vliegende start, vorige week in een aantal Amsterdamse bioscopen, is morgen de landelijke première.

Een mooi succes, dankzij de indrukwekkende volharding van de makers, dankzij de genereuze Nederlandse belastingbetaler en een beetje dankzij, tja, hoe moet je dat noemen?

Vriendjespolitiek?

Ach, wat is vriendjespolitiek? Jeltje van Nieuwenhoven vindt dat daar in elk geval geen sprake van is geweest. 'Maar ik vind wel dat je je vrienden altijd moet helpen als je dat kunt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden