Rode Khmers staan meer dan ooit buiten spel

Een Amerikaanse journalist heeft gezien hoe de Cambodjaanse oud-tiran Pol Pot door zijn eigen Rode Khmers tot levenslang is veroordeeld....

The New York Times

PHNOM PENH

'Nu is onze beweging niet langer het zogenaamde Pol Potregime', verklaarde een commandant van de Rode Khmers op de radiozender van het verzet, dat zojuist de veroordeling van Pol Pot bekend had gemaakt. Kenners van de Rode Khmers blijven echter achterdochtig, zelfs al heeft Nate Thayer van de Far Eastern Economic Review het 'proces' met eigen ogen gezien. 'De schijnvertoning gaat door', zegt de Franse historicus Christophe Peschoux. 'Ik voel aan mijn water dat Pol Pot zelf de ceremoniemeester is.'

Peschoux en anderen die de Rode Khmers al jarenlang bestuderen, geloven dat Pol Pot in werkelijkheid nog steeds aan de touwtjes trekt, ondanks de berichten van de afgelopen maanden dat de 69-jarige guerrillaleider gevangen was genomen, terminaal ziek was of zelfs al dood. Al die berichten zouden slechts dienen om het imago van de Rode Khmers te verbeteren.

Volgens Peschoux wilden de Rode Khmers een verbond sluiten met de strijdkrachten van prins Norodom Ranariddh, in een laatste poging om te overleven. Prins Ranariddh zou hebben geëist dat eerst korte metten zouden worden gemaakt met de oude garde, inclusief Pol Pot.

Al voor Hun Sens coup tegen prins Ranariddh, begin deze maand, papten de Rode Khmers in hun radiouitzendingen aan met de prins. Hun Sens grootste politieke rivaal leidde, toen nog als co-premier, de onderhandelingen met de Rode Khmers. Hij bracht de berichten over een interne strijd in het guerrillakamp naar buiten. Hun Sen schijnt oprecht verontrust te zijn geweest door de onderhandelingen en een mogelijke wederopstanding van de bijna verslagen Rode Khmers. Na maandenlange ruzies en oplopende spanningen zette Hun Sen zijn troepen in tegen die van zijn coalitiepartner en eigende zich alle macht toe.

De spelletjes van de Rode Khmer gaven Hun Sen een aanleiding voor zijn coup. Zo veel is nu wel duidelijk. Minder duidelijk is wat er zich precies heeft afgespeeld in het hoofdkwartier van de Rode Khmers in Anlong Veng, en waarom.

Misschien zullen we nooit weten wat waar was en wat niet. In dit land speelt de politiek zich af in het rijk der schaduwen, waar illusies en desinformatie een even grote rol spelen als toespraken en parlementaire debatten.

Op dit moment heeft Hun Sen de touwtjes stevig in handen. Maar zijn coup was slechts de jongste aflevering in een serie van eindeloos wisselende vijandschappen en bondgenootschappen, die nog vele jaren kan voortduren.

Het jongste hoofdstuk in het Cambodjaanse drama begon bijna een jaar geleden, toen een aantal Rode-Khmercommandanten brak met de compromisloze leiding van Pol Pot en overliep naar de regering. Hun Sen en Ranariddh - de beide co-premiers met hun rivaliserende legers - probeerden om strijd hen naar hun kant te lokken. Vooral de laatste maanden begon het erom te spannen, toen beide partijen onderhandelaars afvaardigden naar de naaste medewerkers van Pol Pot in Anlong Veng.

Daarbij had de prins één voordeel: zijn royalistische troepen waren bondgenoot geweest van de Rode Khmers in de burgeroorlog van de jaren tachtig tegen de door Vietnam ondersteunde communistische regering van Hun Sen. Die regering was geïnstalleerd in 1979, nadat een Vietnamese invasie een einde had gemaakt aan het bewind van de Rode Khmers, dat in vier jaar tijd aan één à twee miljoen Cambodjanen het leven had gekost. Hun Sen was zelf kaderlid geweest van de Rode Khmers totdat hij in 1977 brak met Pol Pot en naar Vietnam vluchtte.

In de drie weken voorafgaand aan de coup vergrootte de prins de druk op Hun Sen met de een aantal opzienbarende berichten over de gebeurtenissen in Anlong Veng. Het eerste bericht dateert van 13 juni, toen hij meedeelde dat Pol Pot zijn oude vriend Son Sen had vermoord, de vroegere minister van Defensie van de Rode Khmers. Politieke waarnemers vermoedden dat Son Sen degene was met wie Hun Sen contacten had aangeknoopt.

Steeds kwam de prins weer met nieuwe verhalen. Een doodzieke Pol Pot was de jungle in gevlucht, in een hangmat aan twee palen. Pol Pot hield een stel van zijn aanhangers in gijzeling, onder wie zijn naaste medewerker Khieu Samphan. Pol Pot was door zijn eigen mensen gevangengenomen en zou binnenkort worden overgedragen aan een tribunaal voor de mensenrechten. En, zo kondigde de prins aan, de clandestiene zender van de Rode Khmers stond op het punt trouw te zweren aan de regering.

Geen van deze verhalen kon worden bevestigd. In feite werden ze alleen ondersteund door de radioberichten van de Rode Khmers. Die uitzendingen hadden onmiskenbaar tot doel Hun Sen te tarten, die door de Rode Khmers wordt beschouwd als een marionet van Vietnam. 'Het was van begin tot eind een spelletje van de Rode Khmers', meent Peschoux.

Bij Ranariddhs eerste berichten deed Hun Sen er het zwijgen toe. Vervolgens begon hij te klagen dat de prins bezig was Rode-Khmerstrijders over te brengen naar de hoofdstad ter voorbereiding van een militaire actie. En toen ging hij over tot de aanval. Op 5 juli begonnen zijn troepen een 'schoonmaakactie' op de bases van de royalistische troepen aan de rand van Phnom Penh.

Wat in het kanongebulder van die ochtend verloren ging, was dat de Rode Khmers via hun radio inderdaad trouw zwoeren aan de regering - te laat om nog van invloed te zijn op de loop der gebeurtenissen.

Drie dagen later gaf Hun Sens partij een witboek uit waarin werd gesteld dat de aanval een reactie was geweest op 'een strategie van provocaties' door de prins. Zowel het onderhandelen met de Rode Khmers als de infiltratie van guerrillastrijders in Phnom Penh werd tot die provocaties gerekend.

'De troepenconcentraties en het verbond met de Rode Khmers kwamen neer op een oorlogsverklaring', aldus het witboek. 'Het belang van de militarisering van de Rode Khmers en hun introductie in Phnom Penh door prins Ranariddhs militaire adviseurs mag niet worden onderschat. Voor het eerst sinds 1978 waren er weer gewapende Rode Khmers aanwezig in de straten van Phnom Penh.'

Ook sommige westerse diplomaten kregen het gevoel dat de prins erop uit was Hun Sen stelselmatig te provoceren. Hun Sen had reden zich zorgen te maken over een mogelijke politieke samenwerking tussen de royalisten, de Rode Khmers en een aantal kleinere groeperingen - een kloon van de verzetscoalitie waarmee hij in de jaren tachtig in oorlog was geweest.

Maar er bestaat weinig bewijs voor Hun Sens bewering dat de prins Rode Khmers had overgebracht naar de hoofdstad. In tegendeel. Volgens westerse deskundigen die de gevechten van 5 en 6 juli hebben geanalyseerd zijn er meer aanwijzingen dat Hun Sens troepen waren versterkt met minstens één eenheid Rode Khmers, onder bevel van generaal Keo Pong, die begin 1996 was overgelopen aan het hoofd van enkele honderden manschappen.

Als de Rode Khmers aanstuurden op een openlijke breuk tussen Ranariddh en Hun Sen, dan hebben ze hun zin gekregen. Maar als de verzetsstrijders hadden gehoopt dat ze met open armen zouden worden opgenomen in een nieuw samenwerkingsverband, dan hebben ze toch weinig oog voor de loop der geschiedenis.

Alleen dank zij de Koude Oorlog genoot de verzetscoalitie de steun van het Westen en China, alsmede veilige steunpunten in Thailand, die allemaal tégen Vietnam en zijn broodheren in Moskou waren. En hun economische basis - de smokkel van edelstenen - is hun vorig jaar augustus ontvallen, met de massale desertie van de Rode Khmers die het westelijke grensgebied in handen hadden.

De man die nu in Phnom Penh alle macht in handen heeft is hun vijand, Hun Sen. Hij is veel minder geneigd tot onderhandelingen over een vrijgeleide voor de laatste compromisloze Rode Khmers die in Anlong Veng zijn achtergebleven dan Ranariddh - zelfs als ze Pol Pot zouden uitleveren.

'Ze staan meer dan ooit buiten spel', zegt David Chandler, auteur van een aantal boeken over de Rode Khmers. 'Ze hebben geen enkele gesprekspartner in Phnom Penh. Ze zijn al hun buitenlandse beschermheren kwijt. Van Hun Sen hebben ze niets te verwachten. Hij hoeft ze niets cadeau te doen, gevaar heeft hij van hen niet te duchten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden